Yazışmalık

Başka sese beñzemez ananıñ sesi, Her sözcüñ arasañ vardır Türkçesi

ŞEHİR/KENT SÖZCÜĞÜ ÜZERİNE

Dil ile ilişkili olan, öbür ulamlarla uyuşmayan géñel yazışmaları içerir.

ŞEHİR/KENT SÖZCÜĞÜ ÜZERİNE

İletigönderen Körmös » 13 Eyl 2020, 23:59

Esenlikler sayın okuyucu! Bu yazımda sizler ile şehir/kent sözcüğü üzerine görüşlerimi anlatmak istemekteyim. Başlangıç olarak kökenbilime bakalım. Şehir sözcüğü Farsçadan gelir, şahr sözcüğünden gelir. Bu sözcük ise Eski Farsça χşathra sözcüğünden evrilmiştir. “Krallık, ülke” demektir. Bu sözcüğün kökeni ise χşi veya χşaya sözcüğüdür “gücü yetmek” demektir. Bu usumuzda(aklımızda) kalsın. Kent sözcüğüne bakalım. Kent sözcüğü yazılı Türkçenin neredeyse başlarından beri Türkçe’de bulunmaktadır(ilk kullanım Divan-ı Lugati’t Türk, 1073). Ancak sözcük Türkçe değil, Soğdça kökenlidir. Soğdça kand/kanth sözcüğünden alıntıdır, bu da Türkçe kent ile özdeş anlama iyedir(sahiptir). Bu da usumuzda kalsın.
Peki Türkçe karşılığı nedir bu sözcüklerin? Günümüzde il kullanılır ancak il sözcüğü şehir/kent değin kullanışlı değildir. Kim “Büyükşehir” yerine “Büyükil” der? Öz anlamı “ülke”dir ilin. Peki, dilimizde bu sözcüklerin başka karşılığı var mı? Var, balık. Bu konuya yazımın sonrasında değineceğim. Şimdi değineceğim konu ise sözcük türetimi olucak.
İlk olarak başka dillerde şehir/kent sözcüğü çevirilerine ile onların kökenine baktım. İlk olarak Fransızca cité ile İngilizce city. Kökenleri Latince civitas “kent, ülke”” bunun kökeni ise yine Latince civis “yurttaş, hemşehri”. Almanca Stadt’ye bakalım. Sözcüğün son kökeni Hint-Avrupa ana dilinde stehtis sözcüğüdür. Steh ayağa kalkmak demektir. , Stehtis ise durulan yer demektir. Kökteş olan İngilizce stead sözcüğü ise durağan demektir. Arapça medine sözcüğüne bakalım. Bu sözcük İslam inancı için kutsal bir yer olan Medine’den başka Arapça kent/şehir de demektir. Köküne bakalım. Kökeni Aramice/Süryanice mdīnā/mdīnthā’dir. Bu ise “1. Yargı çevresi, buyruk alanı, il 2. İl merkezi olan kent” demektir. Bu sözcük İbranice’den alıntıdır. İbranice sözcüğün kökeni ise dīn “yargı” sözcüğüdür. Rusça’ya bakalım. Gorod sözcüğü karşımıza çıkıyor(Novgorod=Yenikent). Bu sözcüğün son kökeni Hint-Avrupa ana dilindeki gerd sözcüğüdür. Anlamı çevrelemek, kuşatmaktır. İkincil olarak çit ile kemer de demektir. Yunanca’ya bakalım. Tümümüzün bildiğini sandığım poli sözcüğü karşımıza çıkıyor. Bu sözcük eski Yunanca polisten gelmektedir. Sözcüğün son kökeni yine Hint-Avrupa ana dilinde tpolis “kurgan(kale), korunaklı yer” demektir. Çince de shi karşımıza çıkar. Kesin olmasa da öncül(proto) Tayca bir sözcükle ilgiliymiş. Bu sözcük ise (satın) almak demekmiş. Sözcüğün “market” gibi bir ikincil anlamı da var. Macarca’ya bakalım: varos. Kökü var, Farsça bir sözcük. Avesta’ca yerleşim demek iken Orta Farsça’da kurgan demek. Moğolca’ya göz atalım. Kot, kökü öncül Moğolca kotan. Manguer dilinde de khudang var, “kuşatmak, ağıl, durağan” demek. Lehçe’ye bakalım, miasto. Kökü öncül Slavca mesto. Yerleşim yeri, konum, yer, kent gibi anlamları var. Gallerce’ye baktım, ddinas. Kökeni öncül Keltçe, korunaklı yer. Kökü Hint-Avrupa ana dilinde duhnos sözcüğünden gelir. Anlamı “kalıcı, dayanıklı”. Bunun kökeni ise dewh sözcüğü, sığmak demek. Bir de şu balık’ın köküne bakalım. Çok bir bilgi bulamasam bile balta ile olası ilişkisinden söz eden kökenbilimciler var. Bu sözcüğün kökeni ise bal- eylemidir “yarmak, kesmek” demektir. Anlam evrimi için Latince castrum’a “ kurgan” bakalım. Hint-Avrupa ana dilindeki kes- eyleminden gelir. Türkçe kes- eylemi ile ilgili olmasa da özdeş anlama iye(çok ilginç).
Şimdi… elimizde birkaç belirli kök var. Bunlar “ülke, krallık, yurttaş, ayağa kalkmak, durağan, kalıcı, dayanıklı, kesmek, korunaklı yer, kurgan, satın almak, yargı, gücü yetmek, çevrelemek, kuşatmak, ağıl, yerleşim yeri, yer, sığmak, çit”. Bu sözcüklerden bir sözcük elde edilebilir.
Yazımın başında balık sözcüğüne döneceğimi söylemiştim. Balık sözcüğü ile ilgili karşımıza büyük bir engel çıkmaktadır. O da sesteşi balık “su canlısı”. O yüzden sözcük diriltilecek ise kanımca değiştirilmelidir. Bunun için Türkçe içindeki sıkça görülen değişimlere bakalım. İlk bakacağımız değişim b>v>f değişimidir. b>v değişimine örnek eb>ev, b>v>f değişimine örnek öbke>övke>öfke. Başka bir değişim ise b,p ile m imceleri(harf) arasında değişimdir. Başka bir değişim ise k,h,g ile ğ arasındaki değişimdir. Başka ise ünlü düşmesi olarak ı sözcüğünün düşmesi de olanaklıdır. Ayrıca k>g dönüşümü sonrası g düşmesi de olanaklıdır, sondaki g’nin düşmesi sıkça görülür. Şimdi, sözcüğü diriltmeye çalışır isek ne gibi sonuçlara vararız? Benim görüşlerim: balk, balığ, balı, balıg, balkı, balhı, valkı… Belki ünlü değişimleri de olabilir. Benim görüşlerim bu değin. Sizin görüşlerinizi de duymak isterim. Yazımı okuduğunuz için sağ olun.
  • 5

Körmös
Türkçeséver
Türkçeséver
 
İleti: 21
Katılım: 13 Eyl 2020, 23:50
Değerleme: 13

Ynt: ŞEHİR/KENT SÖZCÜĞÜ ÜZERİNE

İletigönderen ulduzéver » 14 Eyl 2020, 01:44

Balık sözcüğünün önce kökeni belirlenirse Oğuzcanın mantığıyla ses dönüşümlerinin yapılıp yapılmamalı olduğu da belirlenir. Ayrıca başka çağdaş Türk dillerinde var olup olmadığına da bakılmalı, tekçe Halaç Türkçesinde "köy" anlamında yaşamakta olduğunu biliyorum, ancak tabii ki Halaçça Oğuz grubundan olmadığı için bu da bir katkı sağlamayacak.

Bence sözcüğün biçimini değiştirmektense ona bir ek artırmakla da amaca ulaşılabilir.
  • 0

ulduzéver
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 885
Katılım: 25 May 2016, 22:14
Değerleme: 875

Ynt: ŞEHİR/KENT SÖZCÜĞÜ ÜZERİNE

İletigönderen datadeveb » 14 Eyl 2020, 06:23

kene- : görüşmek, bir araya gelip danışmak
keneş: meclis

gibi sözcüklerin arasında gezinen bu sözcüğün Soğdca ile ilişkilendirilmesi beni düşündürür. nt ile biten sözcük örneği mi yok Türkçede? Var...

Bununla ilgili bir açıklama var mı?
  • 0

Çok dil bilgisi olan birisi değilim. Hakkınızı helal edin.

Kelime-i Tevhid söyleyelim. Çok tövbe edelim. Kuran-ı Kerim okuyalım, onunla edim "amel" edelim, salih kul olalım. Allahu Teâlâ kabul etsin.

Canlı yazışmalar > OTK: https://discord.gg/ZrDbZgd
Üyelik görseli
datadeveb
Yazışmacı
Yazışmacı
 
İleti: 2541
Katılım: 31 Tem 2018, 18:20
Değerleme: 1152

Ynt: ŞEHİR/KENT SÖZCÜĞÜ ÜZERİNE

İletigönderen Körmös » 14 Eyl 2020, 14:07

datadeveb yazdı:kene- : görüşmek, bir araya gelip danışmak
keneş: meclis

gibi sözcüklerin arasında gezinen bu sözcüğün Soğdca ile ilişkilendirilmesi beni düşündürür. nt ile biten sözcük örneği mi yok Türkçede? Var...

Bununla ilgili bir açıklama var mı?


Söz ettiğiniz kene- köküne yönelik bir bilgi bulamadım. Nereye baksam keneş sözcüğünün kökeni eski Türkçe keŋeş olarak gösterilir ve bu da basit sözcük olarak gösterilir. Yani görünüşe göre keneş sözcüğü kökü olmayan bir sözcüktür. Uzun lafın kısası; elimizde kent sözcüğünün Türkçe olduğuna yönelik kanıt olmamak ile birlikte çoğu kökenbilimciye göre sözcüğün Türkçe'den Soğdça'ya geçmesi gerçekçi görünmemektedir. Ayrıca bu sözcük Hotan Saka dilinde de gözükür.
  • 0

Körmös
Türkçeséver
Türkçeséver
 
İleti: 21
Katılım: 13 Eyl 2020, 23:50
Değerleme: 13

İletiThis post was deleted by Körmös on 14 Eyl 2020, 14:08.
Gérekçe: Yanlışlıkla iki kez üleştim(paylaştım).

Ynt: ŞEHİR/KENT SÖZCÜĞÜ ÜZERİNE

İletigönderen datadeveb » 14 Eyl 2020, 14:38

DLT de keneş sözcüğünün köklerini bulabilirsiniz. Görmek istemeyen görmüyor. Bir bilgiye göre yeni ortaya çıkmış türkçe yazıtlar m.ö. 4000lere dayandı. Bunlarda sözcük kökenlerini araştırmayı etkiliyor.
  • 0

Çok dil bilgisi olan birisi değilim. Hakkınızı helal edin.

Kelime-i Tevhid söyleyelim. Çok tövbe edelim. Kuran-ı Kerim okuyalım, onunla edim "amel" edelim, salih kul olalım. Allahu Teâlâ kabul etsin.

Canlı yazışmalar > OTK: https://discord.gg/ZrDbZgd
Üyelik görseli
datadeveb
Deveb Önyüz Çatısı
Yazışmacı
Yazışmacı
 
İleti: 2541
Katılım: 31 Tem 2018, 18:20
Değerleme: 1152

Ynt: ŞEHİR/KENT SÖZCÜĞÜ ÜZERİNE

İletigönderen datadeveb » 14 Eyl 2020, 15:51

berkit yazdı:
datadeveb yazdı:DLT de keneş sözcüğünün köklerini bulabilirsiniz. Görmek istemeyen görmüyor. Bir bilgiye göre yeni ortaya çıkmış türkçe yazıtlar m.ö. 4000lere dayandı. Bunlarda sözcük kökenlerini araştırmayı etkiliyor.



"Bir bilgi". İşkembe-i Kübra'dan bir bilgi.


Çinli arkeologların bulduğu; yarı Çince yarı Türkçe ve bir bölümü silinmiş yazıtlarda, tıpkı Orhun yazıtlarındaki bilgilere denk gelindiği bilgisi mi İşkembe-i Kübra? (M.Ö.2000 öncesi)
  • 0

Çok dil bilgisi olan birisi değilim. Hakkınızı helal edin.

Kelime-i Tevhid söyleyelim. Çok tövbe edelim. Kuran-ı Kerim okuyalım, onunla edim "amel" edelim, salih kul olalım. Allahu Teâlâ kabul etsin.

Canlı yazışmalar > OTK: https://discord.gg/ZrDbZgd
Üyelik görseli
datadeveb
Deveb Önyüz Çatısı
Yazışmacı
Yazışmacı
 
İleti: 2541
Katılım: 31 Tem 2018, 18:20
Değerleme: 1152

Ynt: ŞEHİR/KENT SÖZCÜĞÜ ÜZERİNE

İletigönderen datadeveb » 14 Eyl 2020, 16:20

Bir de şöyle bir yazı var. DLT'de "ken" = "şehir"
Bu makalede, Ötüken’in yeri belirlendikten sonra, burasının kutsiyeti ve bu kutsiyetin sebepleri üzerinde durulmuştur. Ötüken adının Moğollarda Yer Tanrısı ve kadın Şaman demek olan ‘Etugen’ ile ilgili
olmadığı, bu adın, Türkçe’de ‘dua, rica, talep’ anlamlarına gelen ‘ötü
kelimesine, Doğu Türklerinde ‘şehir’ anlamına gelen ‘ken’ ekinin ilâve
edilmesiyle kurulduğu, bunun manasının da ‘dua şehri/dua edilen
şehir’ anlamında olduğu, ‘Ötüken Yış’ın ise ‘Yeşil Ötüken’ demek olduğu savunulmuş ve önerilmiştir.

http://turkoloji.cu.edu.tr/ESKI%20TURK% ... zerine.pdf
  • 0

Çok dil bilgisi olan birisi değilim. Hakkınızı helal edin.

Kelime-i Tevhid söyleyelim. Çok tövbe edelim. Kuran-ı Kerim okuyalım, onunla edim "amel" edelim, salih kul olalım. Allahu Teâlâ kabul etsin.

Canlı yazışmalar > OTK: https://discord.gg/ZrDbZgd
Üyelik görseli
datadeveb
Deveb Önyüz Çatısı
Yazışmacı
Yazışmacı
 
İleti: 2541
Katılım: 31 Tem 2018, 18:20
Değerleme: 1152

Ynt: ŞEHİR/KENT SÖZCÜĞÜ ÜZERİNE

İletigönderen datadeveb » 14 Eyl 2020, 18:06

berkit yazdı:
datadeveb yazdı:
berkit yazdı:
datadeveb yazdı:DLT de keneş sözcüğünün köklerini bulabilirsiniz. Görmek istemeyen görmüyor. Bir bilgiye göre yeni ortaya çıkmış türkçe yazıtlar m.ö. 4000lere dayandı. Bunlarda sözcük kökenlerini araştırmayı etkiliyor.



"Bir bilgi". İşkembe-i Kübra'dan bir bilgi.


Çinli arkeologların bulduğu; yarı Çince yarı Türkçe ve bir bölümü silinmiş yazıtlarda, tıpkı Orhun yazıtlarındaki bilgilere denk gelindiği bilgisi mi İşkembe-i Kübra? (M.Ö.2000 öncesi)


Kimmiş şu Çinli arkeologlar?

Bundan böyle yorumlarıma yanıt vermeyiniz Berkit... Ötül rica ederim.
  • 0

Çok dil bilgisi olan birisi değilim. Hakkınızı helal edin.

Kelime-i Tevhid söyleyelim. Çok tövbe edelim. Kuran-ı Kerim okuyalım, onunla edim "amel" edelim, salih kul olalım. Allahu Teâlâ kabul etsin.

Canlı yazışmalar > OTK: https://discord.gg/ZrDbZgd
Üyelik görseli
datadeveb
Deveb Önyüz Çatısı
Yazışmacı
Yazışmacı
 
İleti: 2541
Katılım: 31 Tem 2018, 18:20
Değerleme: 1152


Dön Géñel yazışma

Kimler çevrimiçi

Bu bölümü gezen üyeler: Hiç bir üye yok ve 3 konuk

cron
Reputation System ©'