Yazışmalık

Başka sese beñzemez ananıñ sesi, Her sözcüñ arasañ vardır Türkçesi

zaman, vakit

Yéñi sözcük türetim çalışmaları ile önerileri içerir.

Sizce hangi sözcük "zaman/vakit" anlamını karşılamaktadır?

Sürev
1
13%
Öy
5
63%
Süre
1
13%
Öyür
1
13%
Sürem
0
Oy yok
 
Toplam oy : 8

zaman, vakit

İletigönderen Ruhbilimci » 03 Haz 2016, 15:56

Kısa süreli dilim anlamında "süre" sözcüğü anlamı çok iyi karşılarken, "zaman", "vakit" sözcükleriyle karşılanan "Bir eylemin içinde geçtiği, geçeceği ya da geçmekte olduğu süre" anlamına açık bir karşılığımız hala yok. Geniş anlamlarda kullanılan "zaman" sözcüğü dilde çok sık kullanılıyor ve pek çok terim karışıklıklarını da alanyazında görmek olanaklı. Bulduğum tartışmaları ve önerilen/gösterilen sözcükleri buraya derliyorum. Bu konuda bir düşündeşlik gerekiyor.

Yazında kullanılan:
-Sürem (mevsim anlamına gelse de zaman anlamında kullanılmış, özellikle dilbilimde "eşsüremlilik/artsüremlilik" biçimlerinde.[Synchrony/diachrony]) Bkz. Tahsin Yücel, Yapısalcılık
-Sürev 1
-Süre 1

Yazışmalık Önerileri:
-Oğur 1
-Ötey, Ötke 1
-Öy 1, 2
-Öyür 1

Yazışmalıktaki Tartışmalar:
Zaman ile ilgili sözcükler
"öy"den sözcüğ üretme ma anlamlandırma
Oğur terimleri derlemem.
Öy Kavramları / Gün Adları / Ay Adları
kronoloji

Sürev için: Cemal Mıhçıoğlu'nun kitabında "Arapça kökenli zaman sözcüğünün karşılığı olarak son yıllarda ara ara "sürez, sürey" gibi sözcüklerin kullanılmaya başladığı görülmektedir. Biz, "türev, işlev" gibi sözcüklerin türetiliş biçimine uygun düşen sürev sözcüğünün daha uygun bir karşılık olacağına inanıyor, burada da yapıtın 1980 baskısından beri onu kullanıyoruz." denilerek tüm bet boyunca sürev kullanılmış. Ayrıca sürevin kullanıldığını kişisel olarak sıkça gördüm ve "süre"ye yakınlığı nedeniyle çağrışım bakımından da çok iyi. Ancak kronoloji başlığında "sürev"in yanlış türetim olduğu belirtilmiş ve "öyün/öğün"ün öy kökü yeğlenmiş.

Karşımızda yeğlenebilir iki seçenek çıkmakta. Aşağıya yapılan terim türetmeleriyle birlikte iki kökü de karşılıklı olarak diziyorum. Benim yeğlemem "sür"den yana. Süre, sürem ve sürev ayrı anlamlara gelse de çağrışımları çok yüksek ve kronoloji/senkronizasyon kavramları için birbirlerinin yerine kullanılsalar bile anlam bozulmuyor.

sürev, öy
zaman

süreölçer, öyölçer
kronometre

sürevbilim, sürevdizim, sürevdizin
kronoloji

sürebilim, süredizim, süredizin
kronoloji

öybilim, öydizim, öydizini
kronoloji

sürevbilimsel, sürevdizimsel, sürevdizinsel
kronolojik

sürebilimsel, süredizimsel, süredizinsel
kronolojik

öybilimsel, öydizimlik, öydizincil
kronolojik

eşsürev, eşsüre, öyrek
senkron

eşsürevlilik, eşsürelilik, öyreşi
senkroni

eşsürevli, eşsüreli, öyreşik
senkronik

eşsürevleme, eşsüreleme, öyreşme
senkronizasyon*

*Senkronizasyon şu an "eşleme" olarak zaten kullanılmakta.

TDK ve Dil Derneği, bütün bu terimler için "zaman"ı kullanmakta.


Ayrıca artsüremliliği ve eşsüremliliği Tahsin Yücel'de ilk okuduğumda ne olduklarını anlamıştım, onları dizelgeye eklemedim ancak tartışılabilir, çünkü binlerce kitapta basılmış ve dağıtılmış. Esenlikle.
  • 4

En soñ Oktay D. tarafından 06 Eki 2018, 12:24 tarihinde düzenlendi, toplamda 1 kéz düzenlendi.
Gérekçe: başlık adı düzeltildi
Ruhbilimci
İlgili
İlgili
 
İleti: 6
Katılım: 22 May 2016, 02:00
Değerleme: 23

Ynt: "Zaman/vakit" için oydaşma!

İletigönderen ulduzéver » 04 Haz 2016, 15:31

"Yağız yer yaşıl kök kün ay birle tün,
Törütti halâyık öd (zaman) üdlek (zamâne) bu kün"
-kutadgu bilig-
Üdlek sözcüğü aslında "ödlek" olmalı. Ancak kutadgu bilig'de niye "üdlek" şeklinde gelmiş bilmiyorum.
Bir de "öy" sözcüğünü bir yerde görmemişim belki "öy" ile "öd"ün ilişkisi olmalı bu yüzden tartışılmalı.
  • 0

ulduzéver
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 651
Katılım: 25 May 2016, 22:14
Konum: Tebriz
Değerleme: 584

Ynt: "Zaman/vakit" için oydaşma!

İletigönderen Oktay D. » 05 Haz 2016, 20:03

öy zaten öd biçiminden geliyor. Eski Türkçedeki -d- veya -d sesleri aşırı kurallı bir şekilde Oğuz ve Kıpçak Türkçelerinde -y- veya -y olmuşlardır. Örneğin
adak > ayak
adırmak > ayırmak
adgır > aygır
udımak > uyumak
kodmak > koymak
todmak > doymak
kıdmak > kıymak

Ayrıca ödleg yerine üdlek yazılmış olması muhtemelen bir okuma hatasıdır. Nitekim Kutadgu Bilig yazmasında ö ve ü sesleri ayırd edilemiyor, öte yandan ince olan k ve g de ayrımlı değil. Beyitte "Törütti halâyık öd ödleg bu kün" olması daha usa yatkın olur çünkü ödleg sözcüğü "öyle/öyleyin, gün ortası zaman dilimi" demek. Bu durumda cümleniñ çevirisi
"Yağız yer, yeşil gök, güneş, ay ve dün (gece)
Türetti kulları öyle zamanı bugün"
olur.
  • 5

Üyelik görseli
Oktay D.
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 7850
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 4319

Ynt: "Zaman/vakit" için oydaşma!

İletigönderen kuluduk » 06 Haz 2016, 03:32

Eski Türkçe d sesi direkt olarak y sesine dönmemiş, önce peltek z olmuş. DLT veritabanında ödlek sözü ödhlek biçiminde bulunuyorken öd sözü yine öd biçimindedir. Bu dönemde d>dh değişimi görülmeyen ve bugünkü Balıkesir ağzında öd biçiminde bulunan bir söz neden öy biçiminde uyarlanmak isteniyor?
  • 0

kuluduk
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 429
Katılım: 14 Tem 2015, 03:24
Değerleme: 185

Ynt: "Zaman/vakit" için oydaşma!

İletigönderen Oktay D. » 06 Haz 2016, 11:20

Hiçbir ses doğrudan başka bir sese dönüşmez zaten, arada geçiş ve nöbetleşme olur.

DLT'nin yazıldığı tarih de zaten tam da Eski Türkçe ile Orta Türkçe arasındaki geçiş dönemidir, Eski Türkçeniñ soñu, Orta Türkçeniñ başıdır ve keskin bir geçiş değildir (eñ az 150 yıllık bir geçiştir).

Her şeyden önce Eski Türkçedeki /d/ sesleriniñ Orta Türkçede /y/ sesi olması eş zamanlı olmamış. Bu yüzden DLT'de d ile d (peltek d) sesleriniñ nöbetleşmesi soñ derece doğaldır. Kaldı ki tüm bir Türk coğrafyasından söz ediyoruz.

Ayrıca çok açık görülüyor ki DLT'nin yazıldığı dönem tam da Oğuzlarda y-d nöbetleşmesine denk geliyor. Yani Oğuzlarda bazı sözcükler hem y'li hem d'li olarak geçiyor. DLT'de hem öd hem öd olması olağandır.

Öte yandan Orta Türkçe tek yapıtımız DLT değil. Örneğin Battal Aptullah'ıñ "Ibnü-Mühenna lûgati" adlı sözlüğünde öy sözcüğü doğrudan görülebilir. Şimdi usuma gelmeyen birçok yapıtta da öy "zaman" sözcüğü doğrudan bulunuyor ("ev, çadır" añlamında da öy sözcüğü var, onu demiyorum elbette).

Balıkesir'e gelirsek de tüm ağızlarıñ sesleri aynı değildir ve öyle bir şey de olamaz. Bazısı dur der bazısı tur der bazısı duu der.
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 7850
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 4319

Ynt: "Zaman/vakit" için oydaşma!

İletigönderen TürkçeSözlük78 » 28 Ağu 2018, 17:18

Burada sürev sözcüğünün övülmesi üstüne neden bir nen demediniz Oktay Bey?
  • 0

Türk demek Türkçe demektir!
Üyelik görseli
TürkçeSözlük78
Oğuzhan T.
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 646
Katılım: 12 Nis 2018, 01:07
Konum: Yedi Tepe
Değerleme: 456

Ynt: "Zaman/vakit" için oydaşma!

İletigönderen Oktay D. » 28 Ağu 2018, 17:27

Añımsamıyorum. Belli ki daha büyük sorun olarak görmüşüm d/y olayını.

sürev sözcüğündeki -(A)v ekiniñ Eski Türkçe -g ekiniñ Kıpçakça karşılığı olduğunu, Türkiye Türkçesinde çoğunlukla yittiğini (kapug > kapı gibi) bazen sert ünsüz yüzünden -k olduğunu (bétig > bétik veya *yakışıg > yakışık gibi) yinelesem iyi olur. Onuñ yérine Eski Türkçedeki "işiñ yapılışı veya soñucu" añlamı katan -(A)gU ekiniñ bugünkü biçimi olan -(A)y eki kullanılabilir (bilegü > biley veya biregü > birey gibi). Bu yordama göre sürev yérine sürey dénebilir ancak başka ve daha iyi bir karşılık da bulunabilir. Örneğin Eski Türkçe öd "zaman" > Oğuzca öy.
  • 5

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 7850
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 4319

Ynt: "Zaman/vakit" için oydaşma!

İletigönderen datadeveb » 28 Ağu 2018, 20:59

Eski yazıtlarda "çağ" sözcüğünün zaman anlamında kullanıldığını görmüştüm.
  • 0

Deveb Önyüz Çatısı
data-deveb.github.io
Üyelik görseli
datadeveb
Deveb Önyüz Çatısı
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 582
Katılım: 31 Tem 2018, 18:20
Değerleme: 359

Ynt: "Zaman/vakit" için oydaşma!

İletigönderen TürkçeSözlük78 » 28 Ağu 2018, 23:38

bitevi sözcüğü ETü. bitegü den geliyor yazıyor. Burada niye -v düşmedi? (Şu anda şu "sürey" sözcüğünü taplayamadığımdan kabul edemediğimden bildiğiniz nedensi bahane üretiyorum. :D )
  • 0

Türk demek Türkçe demektir!
Üyelik görseli
TürkçeSözlük78
Oğuzhan T.
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 646
Katılım: 12 Nis 2018, 01:07
Konum: Yedi Tepe
Değerleme: 456

Ynt: "Zaman/vakit" için oydaşma!

İletigönderen TürkçeSözlük78 » 29 Ağu 2018, 00:03

YTü: "seçim" [ Türk Dilini Tedkik Cemiyeti, Tarama Dergisi, 1934]
YTü: "... seçilmiş kişi, milletvekili" [ Osmanlıcadan Türkçeye Cep Kılavuzu, 1935]
saylav = Meb'us
< Çağ sayla- seçmek, saymak, hesaba katmak +Av < ETü say-

→ say-

Not: Çağatay Türkçesinde bulunan bir fiilden YTü +Av ekiyle türetilmiştir.
  • 0

Türk demek Türkçe demektir!
Üyelik görseli
TürkçeSözlük78
Oğuzhan T.
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 646
Katılım: 12 Nis 2018, 01:07
Konum: Yedi Tepe
Değerleme: 456

Ynt: "Zaman/vakit" için oydaşma!

İletigönderen TürkçeSözlük78 » 29 Ağu 2018, 00:04

Nişanyan "saylav" sözcüğü için böyle bir açıklama yapıp -Av ekine "Yeni Türkçe" demiş. Bu ek Türkiye Türkçesinde gerçekten de yok mu?
  • 0

Türk demek Türkçe demektir!
Üyelik görseli
TürkçeSözlük78
Oğuzhan T.
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 646
Katılım: 12 Nis 2018, 01:07
Konum: Yedi Tepe
Değerleme: 456

Ynt: "Zaman/vakit" için oydaşma!

İletigönderen TürkçeSözlük78 » 29 Ağu 2018, 00:08

YTü: [ Osmanlıcadan Türkçeye Cep Kılavuzu, 1935]
sınav = İmtihan
~ Tat sınav imtihan < ETü sına- denemek, imtihan etmek +Av

→ sına-

Not: Kırım Tatarcası, Başkurtça ve başka Türki dillerde mevcut olan sınav biçiminden alıntıdır. Kıpçak/Tatar dillerinde mevcut olan +Av eki, TTü +Ağ > +A eşdeğeridir. TTü doğal biçimin *sına olması gerekirdi.

Benzer sözcükler: sınavzede
  • 0

Türk demek Türkçe demektir!
Üyelik görseli
TürkçeSözlük78
Oğuzhan T.
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 646
Katılım: 12 Nis 2018, 01:07
Konum: Yedi Tepe
Değerleme: 456

Ynt: "Zaman/vakit" için oydaşma!

İletigönderen Oktay D. » 29 Ağu 2018, 01:17

Eski Anadolu Türkçesinde söz soñu /AgU/ parçası bir dönem /AwU/ olmuştu. Çünkü yuvarlak ünlü étkisiyle g>ğ>w ses dönüşümü gérçekleşmişti. Ancak Geç Anadolu Türkçesinde yuvarlak ünlüler dudak beñzeşmesi nedeniyle düzleşince /AwI/ üzerinden /AyI/ olup tümüyle /Ay/ oldular.

Ancak bazı ağız istisnaları yazı dilimizde bulunuyor. Örneğin oklava sözcüğü oklagu biçiminden gelmiş ancak yuvarlaklaşmanıñ doğrudan düzleşmesi yérine géñişleyip düzleşmesi söz koñusu olmuş o yüzden de g>ğ>w>v sesinde kalmış, y sesine gidememiştir. Aynı soñ aşama Arapça kökenli baqlawî sözcüğünde de görülür: baklawa > baklava. Bu sözcükler ağızlardan yazı diline alınmışlardır. Bunlar dışında -Av eki yalñızca Dil Devrimi sıralarında Kıpçakça sözlüklerden bilgisizce alınan örneklerden ötürü ortaya çıkmış durumda. Nişanyan'ıñ YTü diye kısalttığı Yeni Türkçeden kasıt budur.

Bu arada Azerbaycan Türkçesinde sınaq déniyor, /s/ yüzünden -g eki -k olmuş (tıpkı bétig > bétik gibi). Dil Devrimi sırasında Kıpçakça alıntılar yapmasaydık çok büyük olasılıkla biz de Azerbaycanlılar gibi sınak diyecektik.

Bu arada sürey'i benimsemediyseñiz kullanmak géreğinde değilsiñiz, başka bir sözcük bulabilirsiñiz.
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 7850
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 4319

Ynt: "Zaman/vakit" için oydaşma!

İletigönderen TürkçeSözlük78 » 29 Ağu 2018, 02:00

Sürey (sürev) dışında zaman anlamına gelen çok sözcük yok ki? Öy dediniz ki o çok çirkin duruyor. Beş damgalı bir sözcüğü (sürev/zaman) iki damgaya düşürmüş oluyoruz.
  • 0

Türk demek Türkçe demektir!
Üyelik görseli
TürkçeSözlük78
Oğuzhan T.
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 646
Katılım: 12 Nis 2018, 01:07
Konum: Yedi Tepe
Değerleme: 456

Ynt: "Zaman/vakit" için oydaşma!

İletigönderen bensay » 29 Ağu 2018, 13:11

Kıpçakça da bir Türk dili olduğundan genel anlamda Türkçe için bir sorunsal değil, Oğuzca'ya uygun değil evet, burada bence gözetilmesi gereken duyarlılık berice "sürev", ötece "sürey" olarak iki ayrı sözcük oluşturmamak olmalıdır
  • 5

http://www.gelgelturkce.blogcu.com
https://www.facebook.com/OzlestirmeKilavuzu
Evrensel olan kavramlardır, sözcükler ulusal olabilir, dahası olmalıdır.
Üyelik görseli
bensay
Yazışmacı
Yazışmacı
 
İleti: 2614
Katılım: 03 Eyl 2007, 14:19
Konum: istanbul
Değerleme: 1122

Soñraki

Dön Sözcük Türetme, Öneriler

Kimler çevrimiçi

Bu bölümü gezen üyeler: datadeveb ve 4 konuk

Reputation System ©'