Yanıtsız iletiler    Étkin başlıklar

Tüm zamanlar UTC + 3 saat





Yéñi başlık gönder Başlığı yanıtla  [ 11 ileti ] 
Yazdırma görüntüsü Önceki başlık   Soñraki başlık  
Yazar İleti
Aranacak:
 İleti Başlığı: Haydi
İletiGönderilme zamanı: 12 Kas 2011, 18:10 
Çevrimdışı
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
Katılım: 15 Ağu 2011, 00:04
İleti: 825
Değerleme: 1
Bu sözcüğün kökü nedir?


  • 0

Tepeye Dön
 Kimlik  
 
 İleti Başlığı: Ynt: Haydi
İletiGönderilme zamanı: 12 Kas 2011, 18:16 
Çevrimdışı
Yazışmacı
Yazışmacı
Üyelik görseli
Katılım: 01 Oca 2008, 14:33
İleti: 2245
Konum: istanbul
Değerleme: 104
Tumay yazdı:
Bu sözcüğün kökü nedir?
Hayda- ile ilgisi olabilir mi?

_________________
Türkiyə türkcəsinə digər ləhcələrdən alına biləcək sözlər
Nədən türk dilləri deyil türk ləhcələri diyoruz?


  • 0

Tepeye Dön
 Kimlik  
 
 İleti Başlığı: Ynt: Haydi
İletiGönderilme zamanı: 19 Kas 2011, 01:07 
Çevrimdışı
Yönetici
Yönetici
Üyelik görseli
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
İleti: 8557
Konum: İstanbul
Değerleme: 6166
Adı Soyadı: Oktay DOĞANGÜN
Bu iletime bakıŋız.

_________________
Dipçe
- Kullandığım kısaltmalar, kaynaklar ma sözcükler dizini
- Ağ Güncem
- Kur'an-ı Kerim (Okugu) çeviri çalışması


  • 0

Tepeye Dön
 Kimlik  
 
 İleti Başlığı: Ynt: Haydi
İletiGönderilme zamanı: 19 Kas 2011, 01:59 
Çevrimdışı
Yazışmacı
Yazışmacı
Üyelik görseli
Katılım: 01 Oca 2008, 14:33
İleti: 2245
Konum: istanbul
Değerleme: 104
Alıntı:
b) Cümle Menşeli Ünlem Edatları

Haydi! / hadi! < Hay de!

Günümüz Türkçesinde seslenme edatı olarak kullandığımız “haydi /
hadi” ünlemi

aslında (Sen) hay de! cümlesinden kalıplaşarak edatlaşmıştır.

Hay dé > hay di > haydi > hadi

Haydi bitirelim şu işi!, Hadi anlat şimdi!

Hay kelimesinin anlam olarak Allah, gayret, çaba anlamlarına geldiği
dikkate alındığında bu edatın insanları isteklendirme, şevklendirme, motive etme
amacıyla dile getirilen bir cümle olduğu belli olmaktadır.

Ağızlarda haydiyin, haydinin, haydin, haydın, haydının şekilleri de

Bunnar dediler ki haydiyin gidin.

Haydinin çıhın, nere gideceyih?

Hele haydin gideyh, bahah ney etmiş guziyi.

Haydın gideh eve, yemeyimizi yiyeyh. 41

Ağızlardaki bu şekiller, sözcüğün 2. çoğul şahısa göre çekimlendiğini de
göstermektedir:

Hay dé+(y)+in > haydiyin > haydin > haydın;

Edatın haydinin / haydının biçimlerinde, şahıs ekinden sonra gelen /+In/,
edata kuvvetlendirme anlamı katan bir enstrümantal ekidir.

Ayrıca yine muhtelif ağızlarda edatın, dé haydi, dé haydin, haydin di
biçimleri de karşımıza çıkmaktadır. 42 Burada haydi edatının önünde veya
sonunda kullanılan “dé / di” sözcükleri, de- ‘söylemek’ fiilinin donarak
edatlaşmış halidir. Zaten Eski Anadolu Türkçesinde, ‘haydi’ anlamında
kullanılan bir diñ < di-ñ < dé- ñ edatı daha vardır.

Didiler ki diñ götür.

Diñ imdi bir ‘amel işleñ ki.

Diñ siz muntazır oluñ. 43

Bu edat, de- ‘söylemek’ fiilinin 2. tk. şahıslı çekiminin kalıplaşmış
halidir. Yani yapı itibariyle “haydin” edatının sonundaki /+din/ ile “diñ” ve “de”
edatları arasında bir fark yoktur.

Bunların dışında edatın buyurma, dilek bildiren pekiştirmeli biçimine de
günümüz Türkçesinde rastlamaktayız: hadisene 44

hay de-se+n+ya > hay de-se+n+a > hay de-se+n+e > hay di-se+n+e >
hadisene
turkoloji.cu.edu.tr/YENI%20TURK%20DILI/suleyman_efendioglu_cumle_menseli_edatlar.pdf

_________________
Türkiyə türkcəsinə digər ləhcələrdən alına biləcək sözlər
Nədən türk dilləri deyil türk ləhcələri diyoruz?


  • 0

Tepeye Dön
 Kimlik  
 
 İleti Başlığı: Ynt: Haydi
İletiGönderilme zamanı: 19 Kas 2011, 02:08 
Çevrimdışı
Yazışmacı
Yazışmacı
Üyelik görseli
Katılım: 01 Oca 2008, 14:33
İleti: 2245
Konum: istanbul
Değerleme: 104
Alıntı:
Bu çalışmada üzerinde duracağımız haydi, hadi, hayda kelimeleri de bize göre bu şekilde tür değiştirmiş kelimelerdendir.

Türkçe Sözlük’te haydi kelimesinin beş anlamından söz edilmiştir: “1) İs-
teklendirmek, çabukluk belirtmek için kullanılan bir söz, hadi: “Haydi! Sen git, beni yalnız bırak, bu akşam iyi değilim.” 2) Kabul ve onama bildiren bir söz. 3) Hafifseme, alay etme belirten bir söz: “Haydi oradan be maskara. Bunları başkasına anlat!” 4) ‘Hoş görme’ anlamında kullanılan bir söz: Haydi gelmedi, bari bir haber göndereydi! 5) zf. Haydi haydi: “Ne kadar yaşayabilirdim? Altmış, yetmiş, doksan, haydi yüz sene” (TS 2005, 866). Kelimenin haydi haydi, haydin, haydindi, haydisene şeklindeki türevleri de Sözlük’te yer almaktadır.

Kâmûs-ı Türkî’de ise şu anlamları görülmektedir: “1. Emir ve tenbih ve teş-
vik ve ta’cil içün kullanılır: Haydi gidelim; haydi iş başına. Cem’e hitâb olun-
dukta ‘haydiñ’ denilir: Haydiñ çocuklar; haydiñ imdi! 2. Peki, olsun: Haydi onu kabul edelim. Haydi siziñ dediğiñiz olsun (Şemseddin Sâmî 1987, 1505).”

Türkçe Sözlük ve Kâmûs-ı Türkî’de verilen anlamlardan hareketle kelime-
nin bir ünlem ifadesi olarak kullanıldığı anlaşılmaktadır. İlk bakışta kelimenin
kökeniyle ilgili bir şey söylemek mümkün olmaz. Bu hususta araştırıcılar ara-
sında da fikir birliği yoktur.

Bedros Efendi Keresteciyan, kelimeyi sözlüğüne hayde şeklinde almıştır.
Arapça hité kelimesine dayandığını söylediği kelimenin telaffuzunun heyte şeklinde olduğunu ve Türkçe “gel” kelimesinin karşılığı olduğunu ifade etmektedir. Bundan başka Arapça haya kelimesiyle Türkçe de ünleminin birleşmesinden de ortaya çıkmış olabileceğini belirtmiştir (Kerestedjian 1912, 335).

İsmet Zeki Eyuboğlu, iki haydi kelimesinden söz eder. Bunlardan birisi hay
yansıma sesi ile ne olduğu söylenmemiş di morfemine dayanmaktadır.
Eyuboğlu bu haydi’nin “kımıldatma, isteklendirme ünlemi” olduğunu ve ba-
ğımsız-içeriksel bir anlamı bulunmadığını ifade etmiştir. İkinci haydi kelimesi-
nin ise Arapçada, “gelin, geliniz” anlamını taşıyan hite (söylenişi heyte) kelimesinden ortaya çıktığını bildirmiştir (Eyuboğlu 1998, 319). Keresteciyan’la Eyuboğlu’nun görüşleri dikkatle incelendiğinde, Eyuboğlu’nun Keresteciyan’dan yararlandığı anlaşılmaktadır.

Sevan Nişanyan, “hayde/ hay de/haydi/de hayde || <ünl→ HAY” (Nişanyan
2010, 233) demekle yetinmiştir. Dolayısıyla onun bu kelimedeki görüşünü ese rinden açıkça anlayamıyoruz. Eserin genel ağ üzerinden yayınlanan şeklinde ise 20.06.2011’de yapıldığı belirtilen bir değişiklikle “ =Tr.ha(y) de! <ünl. ha/hay teşvik ünlemi →hay, de-. Haydiyin, hadisene gibi kullanımlarda fiil yapısının izleri kalmıştır.”2 denilmektedir. Açıklamalardan anlaşıldığına göre Nişanyan, haydi kelimesinin Türkçe hay ünlemi ve de-fiilinin birleşiminden ortaya çıktığını söylemektedir.

Jean Deny, “haydi veya hadi veya hayde nidası hay ile di veya de’den ve belki hayda-mak fiilinden teşkil edilmiş olup şunları bildirir (Deny 1941, 690)” diyerek kelimenin hay ve di, de ünlemlerinin birleşiminden ya da hayda- fiilinden oluşturulduğu şeklinde iki ihtimalden söz etmiştir. Deny, kelimenin hayda- fiilinin etimolojisine girmemiştir.

Jean Deny’nin eserini Türkçeye tercüme eden Ali Ulvi Elöve, kelimeyle ilgi-
li dipnot açıklamasında, Deny’nin hayda- fiilinden oluşturulmuş olabileceğini
söylediği husus hakkında “Kelime h)ay-da-mak mastarından alınmış olabileceği için, bunun esasen h)ay-da suretinde gerçekten bir emir siygası olması pek mümkündür; ve bu haydi, hayde gibi vokaller ahengine uymayan şekillerini sonradan almış olabilir; o zaman burada benzeşim <analogie>in yeri olmamak gerektir. Haydamak kelimesinin asıl manasına gelince, bu - > h değişimli bir h)aydamak olsa gerek ki esas manası ‘hareket etmek’ olacak. Bk. ay-mak, ay-ıl-mak davranmak, ayağa kalkmak; ykl. ay-ak hareket vasıtası; ay-ı (ard ayakları üzerinde) yükselen, ayağa kalkan, hareket eden (hayvan) (Deny 1941, 690’da 3. dipnot)” diyerek Deny’nin hayda- fikrini desteklemiş, baştaki h’nin türeme, kökün de ay- fiili olabileceğinden söz ederek kendi etimolojik değerlendirmesini
yapmıştır.

Andreas Tietze, hadi/haydi/hayde/hayda şeklinde madde başı olarak verdiği
kelimeyi,“acele ettirmede kullanılan nida; çabuk! davran!” şeklinde anlamlandırarak ha/hay yansıma sesleriyle deiktik(göstermeye dayanan) ve kuvvetlendirici fonksiyonu olan -di ekine bağlamıştır. “Onyedinci asırda tespit edilen son iki varyant bir diyalektin damgasını gösterir.” diyerek hayde ve hayda kullanımlarının bir ağız kelimesi olduğunu ifade eder (Tietze 2009, 227).

Şemseddin Sâmî, Kâmûs-ı Türkî adlı eserinde kelimenin anlamını verirken
kelimenin yapısının hay ve di’den oluştuğunu söyleyerek bir nevi köken bilgisi çalışması da yapmıştır; ancak hay ve di kelimelerinin ne olduğunu açıklamamıştır (Şemseddin Sâmî 1987, 1505).

Muharrem Ergin, emir eklerini anlatırken “Emir şeklinin çokluk ikinci şahsının sonunda, çok nadir olarak, ekleşmiş bir hitap unsuru görülür. Bugün kullanılan bakındı hele! ile son devirlerde kullanılmış durundu gibi sözlerde böyle bir -dı, -du unsuru vardır. Bu unsurun hadi, haydi kelimelerinde de bulunan ve bazen de onların yerine tek başına kullanılan di! hitap edatından geldiği anlaşılmaktadır (Ergin 1988, 291)” ifadelerini kullanarak hadi, haydi kelimelerinde görülen di morfeminin de bu di hitap edatı olduğunu söylemektedir.

Necmettin Haceminoğlu, edatları işlediği eserinde, hadi/haydi kelimelerini
Çağırma-Hitap Edatları başlığı altında vermiş, ancak kelimelerin kökeni hakkında bir şey söylememiştir (Hacıeminoğlu 1992, 287). Räsänen (Räsänen 1969),
Sevortyan (Sevortyan 1974-1978-1980)3, Hasan Eren (Eren 1999) ve Tuncer Gülensoy (Gülensoy 2007)ise eserlerinde bu kelimelerden söz etmemişlerdir.

Süleyman Efendioğlu, cümle hâlindeki edatlar üzerine yapmış olduğu ça-
lışmasında haydi kelimesinden de söz etmiştir. Efendioğlu, kelimenin kökenini (Sen) hay de! cümlesinin kalıplaşmasına bağlamış, “Hay kelimesinin anlam olarak Allah, gayret, çaba anlamlarına geldiği dikkate alındığında bu edatın insanları isteklendirme, şevklendirme, motive etme amacıyla dile getirilen bir cümle olduğu belli olmaktadır.” diyerek hay kelimesinin yansıma ses değil, anlamlı bir kelime olduğunu iddia etmiştir (Efendioğlu 2006, 203).

Araştırıcıların ileri sürdükleri görüşler incelendiğinde, kelimenin kökeniyle
ilgili beş farklı iddianın ortaya çıktığı görülür:
Devamını okumak için tıklayabilirsiniz: http://www.turkiyat.selcuk.edu.tr/pdfdergi/s30/tumu.pdf

_________________
Türkiyə türkcəsinə digər ləhcələrdən alına biləcək sözlər
Nədən türk dilləri deyil türk ləhcələri diyoruz?


  • 0

Tepeye Dön
 Kimlik  
 
 İleti Başlığı: Ynt: Haydi
İletiGönderilme zamanı: 19 Kas 2011, 02:30 
Çevrimdışı
Yönetici
Yönetici
Üyelik görseli
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
İleti: 8557
Konum: İstanbul
Değerleme: 6166
Adı Soyadı: Oktay DOĞANGÜN
Onlara da iletimi gösterelim :) "de-" (söylemek) eyleminden gelmişmiş!

_________________
Dipçe
- Kullandığım kısaltmalar, kaynaklar ma sözcükler dizini
- Ağ Güncem
- Kur'an-ı Kerim (Okugu) çeviri çalışması


  • 0

Tepeye Dön
 Kimlik  
 
 İleti Başlığı: Ynt: Haydi
İletiGönderilme zamanı: 19 Kas 2011, 02:34 
Çevrimdışı
Yazışmacı
Yazışmacı
Üyelik görseli
Katılım: 01 Oca 2008, 14:33
İleti: 2245
Konum: istanbul
Değerleme: 104
Oktay D. yazdı:
Onlara da iletimi gösterelim :) "de-" (söylemek) eyleminden gelmişmiş!
Öyle ya da böyle burada bir ünlem ve bir fiilden mürekkep bir yapının söz konusu olduğu düşünülüyor.

_________________
Türkiyə türkcəsinə digər ləhcələrdən alına biləcək sözlər
Nədən türk dilləri deyil türk ləhcələri diyoruz?


  • 0

Tepeye Dön
 Kimlik  
 
 İleti Başlığı: Ynt: Haydi
İletiGönderilme zamanı: 19 Kas 2011, 02:35 
Çevrimdışı
Yazışmacı
Yazışmacı
Üyelik görseli
Katılım: 01 Oca 2008, 14:33
İleti: 2245
Konum: istanbul
Değerleme: 104
ingichka yazdı:
Oktay D. yazdı:
Onlara da iletimi gösterelim :) "de-" (söylemek) eyleminden gelmişmiş!
Öyle ya da böyle burada bir ünlem ve bir fiilden mürekkep bir yapının söz konusu olduğu düşünülüyor.
Yani her iki görüşe göre de böyledir. Yoksa yukarıdaki alıntılara bakarsak farklı görüşler de var.

_________________
Türkiyə türkcəsinə digər ləhcələrdən alına biləcək sözlər
Nədən türk dilləri deyil türk ləhcələri diyoruz?


  • 0

Tepeye Dön
 Kimlik  
 
 İleti Başlığı: Ynt: Haydi
İletiGönderilme zamanı: 18 Eki 2013, 20:52 
Çevrimdışı
İlgili
İlgili
Katılım: 11 Eyl 2013, 16:05
İleti: 5
Değerleme: 0
    Bizim yörede birini harekete geçirmek, kaldığı yerden devam ettirmek için ( genelde okey masasında :D ) "de gari" veya "de gari de!" kullanılır :D 


  • 0

Tepeye Dön
 Kimlik  
 
 İleti Başlığı: Re: Haydi
İletiGönderilme zamanı: 09 Eyl 2014, 12:30 
Çevrimdışı
Yazışmacı
Yazışmacı
Üyelik görseli
Katılım: 25 Nis 2008, 17:08
İleti: 3236
Değerleme: 675
hayda
ünl. (ha'yda) 1. Hayvanları harekete geçirmek için kullanılan söz. 2. Şaşkınlık belirten bir söz.

Güncel Türkçe Sözlük
hayda
Haydi: Hayda okula gidelim.

Türkiye Türkçesi Ağızları Sözlüğü

Araba "sürmek" için hayda- sözü dayatılıp duruluyor. Ama yukarıdaki örneklere de baktığımızda aslında o sözün kökü bir seslenme biçimidir. Bizdeki "dehlemek" oluyor bu. Böyle olunca araba sürmeğe hayda- demek doğru kullanım ve türetim olmuyor. "haydi" veya "hayda" birisini veya herhangi bir canlıyı hızlandırmak için kullanılan bir söz olduğu açıkça gözükmektedir. İşte bu yüzden de araba sürmek için hayda- demek yanlış bana göre.


  • 0

Tepeye Dön
 Kimlik  
 
 İleti Başlığı: Ynt: Haydi
İletiGönderilme zamanı: 09 Mar 2021, 05:04 
Çevrimdışı
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
Katılım: 16 Ara 2019, 21:20
İleti: 420
Değerleme: 312
Adı Soyadı: Mehmet
ingichka yazdı:
http://www.turkiyat.selcuk.edu.tr/pdfdergi/s30/tumu.pdf

Link ölüdür, şurdan erişilebilir. “Haydi, Hadi, Hayda” Kelimeleri Üzerine - About the Words “Haydi, Hadi, Hayda” Mustafa Toker

Yazışmalıkta alakalı tartışma

_________________
Düz çeviriyi gördüğümde etim dökülür


  • 0

Tepeye Dön
 Kimlik  
 

Eskiden yéñiye gönderileri göster:  Diz  
Yéñi başlık gönder Başlığı yanıtla  [ 11 ileti ] 


Tüm zamanlar UTC + 3 saat




Kimler çevrimiçi

Bu bölümü gezen üyeler: Hiç bir üye yok ve 9 konuk


Bu bölüme yéñi başlıklar gönderemezsiñiz
Bu bölümdeki başlıklara yanıt véremezsiñiz
Bu bölümdeki iletileriñizi düzenleyemezsiñiz
Bu bölümdeki iletileriñizi silemezsiñiz
Bu bölüme eklentiler gönderemezsiniz

Geç:  
cron
phpBB® Forum Software © phpBB Group katkılarıyla
Powered by Reputation System © Pico88

Theme Created By ceyhansuyu

Türkçe çéviri: Oktay Doğangün
Reputation System ©'