Yazışmalık

Başka sese beñzemez ananıñ sesi, Her sözcüñ arasañ vardır Türkçesi

+gAç Eki

Ekleriñ kökeni üzerine çalışmaları içerir.

+gAç Eki

İletigönderen bensay » 25 Tem 2014, 15:34

Gülensoy ağaç sözcüğünü izleyen biçimde açıklar:“ *ı ‘ağaç topluluğu, koru, orman’ +gaç ‘küçültme eki’ (M.Erdal 1991 I, 84 < *hığaç (T.Tekin Mak. II, 315)

Durum nedir, böyle bir ek varsa +Aç eki ile ilişkisi nedir, onun ilkin biçimi midir?
  • 0

Üyelik görseli
bensay
Yazışmacı
Yazışmacı
 
İleti: 3028
Katılım: 03 Eyl 2007, 14:19
Konum: istanbul
Değerleme: 1609

Re: +gAç Eki

İletigönderen Oktay D. » 25 Tem 2014, 16:58

Küçültme eki varsa, +ç'yi kast edebiliriz bence. Türkçedeki küçültme ekleri: +k, +ç, +m.

Talat Tekin'iñ "Türk Dillerinde Birincil Uzun Ünlüler" bétiğinde Mani abecesiyle yazılmış olan Uygurca ıı "ot, bitki" (Man. III, 14, lnd. 19, BT 139.18, 148.15 ve d.) sözcüğü geçiyor ancak bétiğiñ soñundaki Ana Türkçedeki birincil uzun ünlüler dizininde ī "ağaç topluluğu orman" olarak geçiyor.

Bu sözcük, nasıl oluyor da "ot, bitki" añlamından "ağaç topluluğu, orman" añlamına sahip oluyor? Olsa olsa "bitki" > "ağaç" olabilir. Kaldı ki böylesi daha uygun görünüyor. Belki Talat Tekin bu konuya çok önem vérmeden yazmış.

Bence Uygurcadaki ī sözcüğü **haga > *aga/*ıga > ī olarak büzüşüyor olabilir olsa olsa. Çünkü başka hiçbir yérde bu sözcük yok, kaldı ki iki ünlü yan yana olarak yazılması ilgimi çekiyor.

Böylece, *haga "(geñel olarak) bitki" sözcüğüne küçültme eki +ç gelerek *hagaç "ağaç bitkisi" > Eski Türkçe yıgaç/ıgaç "ağaç, Halaçça hagaç "ağaç" oluşmuş olmalı. Bu **haga biçimi hiçbir yérde olmadığı için oldukça zayıf bir açıklama ancak uzun ünlü doğrudan olanaksız.

Halaççadaki sözcük, zaten sözcüğüñ uzun ünlü olmadığını söylüyor: hagaç biçiminde. Ayrıca Talat Tekin de uzun ünlü olayını yalñızca Uygurcadaki ī biçimine dayandırıyor, ne Türkmencede ne Yakutçada ne DLT'de ne Çuvaşçada ne de Halaççada hiçbir uzun ünlü biçim yok bu sözcükle ilgili!

Uygurcadaki uzunluk, Halaççadaki kısalıkla karşılaştırılınca, büzüşme soñrası ikincil bir uzunluk açıklamasından başka bir açıklama olamıyor. Yoksa iki sözcük ilgisiz diyebiliriz eñ çok. Bu da bizi aynı kapıya çıkarıyor:

Addan ad yapan +gAç eki, bu yüzden güç bir olasılık. Başka örnek de göremiyorum.
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 8421
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 5706

Re: +gAç Eki

İletigönderen bensay » 25 Tem 2014, 19:41

Açıklamalar için gönül ödünçlerimi sunuyorum, sağ ol. Son dönemde ekleri bizlerin alışık olduğu yazımın dışında ünlüsüz olarak yazmayı yeğliyorsun. Bu nedenle "+k, +ç, +m" eklerini açımlamanı, dahası örneklendirmeni isteyeceğim. Ne bileyim "+k" belirtkisi +cIk ile +Ik'ı mı (buğday >buğday-ık) elçilemekte...? Bir de +gA- biçiminde bir ek var mıydı, ağaç örneğinden ayrık, bağımsız olarak böyle bir ek ikili türetimle +gAç görünümlü sözcüklere ulaşmayı olanaklı kılabilir.
  • 0

Üyelik görseli
bensay
Yazışmacı
Yazışmacı
 
İleti: 3028
Katılım: 03 Eyl 2007, 14:19
Konum: istanbul
Değerleme: 1609

Re: +gAç Eki

İletigönderen birtancazin_ » 25 Tem 2014, 20:10

yış da yeni bir bulgulama yapılmamış ise orman anlamında göktürk döneminde kullanılmakta olduğuna göre yı.ş ile yı.g.aç istim kökten türetilmiş olabilir. ..ş takısı eylem içinde çoğullayan bir özellikte , buradaki ad yapımında ağaçlar ya da bitkiler gibi bir anlam katmıştır bilemiyorum, gaç diye bir küçültme eki anımsamıyorum gaç-aç biçiminde araç gereç adlandırmalarında söz konusu, ancak bir biçimde olmak/gibi olmak anlamlandırması bakımından aç , küçültme anlamında içe ı ile ç yani ıç kullanımı var görünüyor örnek sözcüklere göre.
topaç bakraç / çepiç (tavşan yavrusu / küçük çapa(çepek-- çepin de denir), kumuç (sivrisinek)
ağaç yukarıda belirttiğim gibi yış ile istim kökten türemiş ise belkide günümüzdeki gaç/aç ekinin o dönem nesnelerin adlandırmasında da kullanılmış olabileceğini bir olasılıkla varsayabiliriz , topaç ve bakraç örnekleri ile ilgili de olabilir , bu açıdan da bir anlam daralması söz konusu edilerek daha tekil bir varlık ortaya konmuş olabilir.
kaldı ki yıgaç-ağaç sözcüğündeki gaç bir ek olmayabilir de ..
yalnızca bilgilerimle değerlendirme yapmış oldum elimde gaç ın ek ya da başka bir sözcük olduğuna ilişkin veri yok türkeçedeki tarihsel veriler doğrultusunda çözümleme yapmaya çalıştığımı belirteyim.
  • 0

birtancazin_
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 339
Katılım: 23 Ağu 2013, 23:15
Değerleme: 33

Re: +gAç Eki

İletigönderen Oktay D. » 25 Tem 2014, 21:23

+çXk küçültme eki iki küçültme ekiniñ birleşimidir: +ç ile +k. Ünlüleri yazmak, ünlünüñ eke dahil olduğu añlamını taşır. Ekleriñ çoğu ünlü içermez, araya yalñızca yardımcı ünlü alır. Örneğin - (-n- -ş) ile -Xnç eki iki farklı ektir. İkinci ek, ünlüye sahip olduğu için ünlüyle biten eylemlere gelince o ünlüyü baskılar: öde- > ödünç gibi. Oysa ilk ekte öyle olmuyor: kıva- > kıvanç.

birtancazin çok güzel bir yére parñak bastı: yış ile yıgaç eş kökenli olabilir. Öyle olabilmesi için Ana Türkçe *ha- diye bir eylem olması gerekiyor, zaten -gAç diye bir ek var. Böylelikle:
*ha- > *hagaç > Eski Türkçe ıgaç/yıgaç, Halaçça hagaç
*ha- > *haş > Eski Türkçe yış
olurdu. Ancak böyle bir eylemiñ izini bulmak olanak dışı görünüyor. O yüzden başa dönüyoruz :)
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 8421
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 5706

Re: +gAç Eki

İletigönderen bensay » 25 Tem 2014, 21:47

Diyelim ki öyle bir eylemin izi var; hagaç niye ıgaç/yıgaç'a evriliyor, h'nin düşmesi değilseye veya/yahut y'ye dönüşmesini anlarım da a>ı ünlü daralmasını doğuran durum nedir? Yoksa sözbaşı h'nin yitimi değilseye y'ye dönüşümünün doğal ögesi, doğal uzantısı olan bir durum mudur bu durum?
  • 0

Üyelik görseli
bensay
Yazışmacı
Yazışmacı
 
İleti: 3028
Katılım: 03 Eyl 2007, 14:19
Konum: istanbul
Değerleme: 1609

Re: +gAç Eki

İletigönderen Oktay D. » 25 Tem 2014, 22:15

bensay yazdı:Diyelim ki öyle bir eylemin izi var; hagaç niye ıgaç/yıgaç'a evriliyor, h'nin düşmesi değilseye veya/yahut y'ye dönüşmesini anlarım da a>ı ünlü daralmasını doğuran durum nedir? Yoksa sözbaşı h'nin yitimi değilseye y'ye dönüşümünün doğal ögesi, doğal uzantısı olan bir durum mudur bu durum?

Daha önce yazmıştım sanırım. Bu konuda kesin bilgimiz veya güzel bir kuramımız yok. Doerfer "Proto-Turkic reconstruction problems" adlı makalesinde bazı ilk hecedeki a seslerinin ı olmasını "kapalı bir a sesi"ne dayandırmaya çalışmıştır. Nasıl ki e ile i sesleri arasında kapalı e sesi olan é sesi Türkçenin birincil seslerindense, Doerfer benzer us yürütmeyle, Ana Türkçede a ile ı sesleri arasında bir kapalı a sesi olabileceğini düşünmüştür. Ancak bu sav başta Talat Tekin ve Clauson tarafından haklı gerekçelerle eleştirilmiştir.

Benim usuma gelen, orada başka bir ünsüzüñ daha olup yitmiş olabileceğidir. Örneğin kimi kapalı e seslerinin ikincil olduğunu görüyoruz ve bu ikincil é sesleri bir r sesinin yitmesiyle oluşmuş durumdadır. Örneğin kērt- sözcüğü ile kḗt- ile nöbetleşir. Aynı şekilde bērk sözcüğü bék ile nöbetleşir. Böyle bir çok örnek bulunuyor, dahası için Talat Tekin'iñ "Ön Türkçede Ünsüz Yitimi" makâlesine göz atabilirsiñiz.
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 8421
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 5706

Re: +gAç Eki

İletigönderen bensay » 25 Tem 2014, 22:43

Evet ilk bölümce paragraf <(TDK ÖK-1978) de anlattıklarını anımsadım, ikinci bölümce ilkti. Bu arada +m eki örneği alabilir miyim?
  • 0

Üyelik görseli
bensay
Yazışmacı
Yazışmacı
 
İleti: 3028
Katılım: 03 Eyl 2007, 14:19
Konum: istanbul
Değerleme: 1609

Re: +gAç Eki

İletigönderen Oktay D. » 25 Tem 2014, 23:10

Öncelikle: (bkz. başlık). Bir de Fuat Bozkurt'uñ "Türklerin Dili" bétiğinde sayfa 140'larda bir yerde örnekleri vardı, ancak bétik Türkiye'de kaldığı için bakamıyorum. Marcel Erdal'ıñ Old Turkic Word Formation bétiğinde de başlardaki bölümlerde olacaktı, birçok örnek var. Ona da bakamıyorum aynı nedenden ötürü. İkisi de kap kalın éşek ölüsü gibi bétikler zaten :)
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 8421
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 5706

Re: +gAç Eki

İletigönderen bensay » 25 Tem 2014, 23:58

F.Bozkurt'ta 140'larda dediğin türden bir bilgi bulamadım, 50'lerde Volga Bulgarcasından söz ederken bir +Im ekinden söz ediyor ancak bu +IncI işlevinde "birim, dördüm, beşim" gibi örnekler vermiş. "Tengrim, hanım, begim, güzelim" gibi sözcüklerdeki ekin de birinci tekil kişi iyelik eki olduğu genel kanısı söz konusu. Küçültme işlevli öyle bir ek ben bulamadım.
  • 0

Üyelik görseli
bensay
Yazışmacı
Yazışmacı
 
İleti: 3028
Katılım: 03 Eyl 2007, 14:19
Konum: istanbul
Değerleme: 1609

Re: +gAç Eki

İletigönderen Oktay D. » 26 Tem 2014, 00:05

bensay yazdı:F.Bozkurt'ta 140'larda dediğin türden bir bilgi bulamadım, 50'lerde Volga Bulgarcasından söz ederken bir +Im ekinden söz ediyor ancak bu +IncI işlevinde "birim, dördüm, beşim" gibi örnekler vermiş. "Tengrim, hanım, begim, güzelim" gibi sözcüklerdeki ekin de birinci tekil kişi iyelik eki olduğu genel kanısı söz konusu. Küçültme işlevli öyle bir ek ben bulamadım.

140'larda değilse 130'lardadır. Kısaca Eski Türkçe ekleriniñ içinde olması gerekiyor. +k ve +ç küçültme ekleriniñ olduğu yére yakın.
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 8421
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 5706

Re: +gAç Eki

İletigönderen birtancazin_ » 29 Tem 2014, 14:16

Yakutcada oyuur orman demek oysa sahaca eskil yapıları korur ancak oguzcayla ayni sozcukten geleb oyuur diyorlar.
yorgan sozcugu de ortmek gizlemek özünden geliyor.
Acaba bir ilgisi olabilir mi diye dusundum
ilkturkler sibirya taygalarindan bozkira yayildigi ve yasam bicimi dikkate alinirsa olanakli gibi görünüyor adlandirma esemesi bakimindan.
agac yigac ile bir bagi yok elbette
yis ve agac baglantisi dikkate deger hepsi bu
  • 0

birtancazin_
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 339
Katılım: 23 Ağu 2013, 23:15
Değerleme: 33

Re: +gAç Eki

İletigönderen Oktay D. » 29 Tem 2014, 14:35

yorgan sözcüğü yaburgan biçiminden büzüşerek gelir, yabur-/yapur- sözcüğü "örtmek" démektir. krş: yapurgak "yaprak". Türkiye Türkçesinde yabu- parçası, akıcı ünsüz eşliğinde - olmuştur: yabuz > yōz "dejenere" gibi.

Yuvarlaklaşmanıñ nedeni de aradaki dudaksı (labial) -b- sesidir. yaprak sözcüğünde büzüşmeniñ olmasını engelleyen şey ise -k sert sessizidir, çünkü -b- sesini daha Eski Türkçe döneminde sertleştirip -p- yapınca Oğuzcada büzüşme gerçekleşemez olur.

Bu arada Yakutça eski yapıları korumaz. Tersine, çok başka yönlere doğru gelişim gösteren bir Türk dilidir. Dilbiliminde, kökene giderken aşırı ayrışmış ağız ve diller işiñize daha çok yarar çünkü ne kadar ayrışmışsa, kökenini o kadar kolay bulursuñuz. Bu istatistiksel bir gerçektir.

Örneğin:
- Yakutçada Ana Türkçe söz başı s- sesleri yiter: süt > üt "süt", sen > en "2. tekil kişi" gibi.
- Yakutçada Ana Türkçe söz başı y- sesleri s- olur: yōol > suol "yol" gibi.
- Yakutçada Ana Türkçe söz içi -s- sesleri -h- olur: körün- > köhün- "görünmek" gibi.
- Yakutçada Ana Türkçe söz soñu -ç sesleri -s olur: sāç > ās "saç" gibi.
- gibi...

Görüldüğü gibi Yakutçada çok aşırı değişimler vardır. Eski yapılarıñ korunanı çok azdır.
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 8421
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 5706


Dön Ekler

Kimler çevrimiçi

Bu bölümü gezen üyeler: Hiç bir üye yok ve 7 konuk

cron
Reputation System ©'