Yazışmalık

Başka sese beñzemez ananıñ sesi, Her sözcüñ arasañ vardır Türkçesi

-bUz/-bIz veya -vUz/-vIz eki

Ekleriñ kökeni üzerine çalışmaları içerir.

-bUz/-bIz veya -vUz/-vIz eki

İletigönderen Oktay D. » 21 Eyl 2014, 23:15

Buradaki kılavuz tartışmasında söz ettiğim eki burada tartışacağım.

Ek, aşağıdaki sözcüklerde var diye düşünüyorum. Tek tek irdeleyeyim.

kılavuz.
Eski Türkçede kulabuz olarak geçer (ilk hecede o/u ayrımı açık değil). Diğer Türkçelerdeki biçimler: Çağatayca kolavuz, Osmanlıca kolavuz, DLT kulawuz, Anadolu Türkçesi ġılavız. Bu yüzden Ana Türkçede *kolabız olarak kurgulanır çünkü yuvarlaklaşma w-b yüzündendir. Menges, sözcüğüñ *kola- "kol etmek, kol ile işaret etmek" sözcüğünden, onuñ da kol sözcüğünden geldiğini öne sürer. Talat Tekin bu görüşü destekler [Tekin, 2003] [Tekin, 1987]. Çuvaşçada sözcük yok ancak Tuna Bulgar yazıtlarında kolovr(os) biçiminde bir unvan olarak bulunmuş olduğu görülür. Görüldüğü gibi soñunda -r vardır ve son hece vurgusuzdur. Ayrıca Macarcaya Bulgar-Çuvaş Türkçesinden geçmediği Macaraca kalauz sözcüğünün r'li olmamasından añlaşılabilir. Olasılıkla Osmanlıcadan geçmiştir. Bu durumda İlk Türkçe *kolabır olarak kurgulanır. Eylem gövdesi kola- "kol etmek, kol ile işaret vermek" tir.

yavuz.
Eski Türkçede yabız/yawuz, Karahanlıca yavız, Tatarca yawız, Eski Oğuzca yavuz, Özbekçe yåwuz, Uygurca yavuz, Sarı Yugurca yus, Türkmence yovuz, Yakutça suos, Kazakça jawız, Başkırtça yawıδ, Karakalpakça jawız. Buradan Ana Türkçe *yabız, İlk Türkçe *yabır olarak kugulanır. Buradaki eylem kökü *ya- "kötü olmak" sözcüğü yagı "düşman", yaman "kötü", yablak "kötü" sözcükleriniñ kökü olsa gerek.

toz.
Eski Türkçe tōz sözcüğü Türkmencede tōz olarak geçer. Bu sözcük Talat Tekin'iñ çok doğru bir şekilde gösterdiği gibi *tobuz biçiminden büzüşmüştür. Çünkü toprak sözcüğü özünde toburak olarak tōz'uñ İlk Türkçedeki *tobur biçiminden türemiştir. Moğolcada da toġur "toz, toprak" ve toġuraġ "toprak" biçimlerinden de añlıyoruz.

yüz.
Eski Türkçe yǖz sözcüğü Çuvaşça śǐvar "ağız", Yakutça sǖs, Halaçça yîz olduğu için Ana Türkçe *yibiz ve İlk Türkçe *yibir olarak kurgulanır. Gerçekten uzun ünlülü olan yǖz "100" sözcüğü Çuvaşçada śǐr biçiminde olduğundan bir büzüşme olduğunu añlıyoruz. Ayrıca Moğolca niġür "yüz" sözcüğü de bunu tanıtlar çünkü Moğolcada yuvarlak ünlü yanındaki -ġ- sesi ünlüler arasında olunca -bI- den geliyor demektir. Buradaki eylem kökü *yi- olasılıkla Türkçede azraklaşmıştır. Ancak Moğolcada nidü(n) "göz" sözcüğü var, Çuvaşçadaki añlam farklılığından yola çıkarsak Ana Moğolca *ni- ile İlk Türkçe *yi- denktir diye düşünüyorum.

kövüz "halı".
Eski Türkçe kebiz, Karahanlıca keviz, Eski Oğuzca kewüz, Eski Kıpçakça köwüz, Özbekçe kigiz, uygurca kebiz, Hakasça kibes, Şorca kemis, Oyratça kebis, Tuvaca xevis, Kırgızca kebez, Nogayca küyiz, Başkırtça köyöδ, Balkarca küyüz, Kumıkça guyuz olduğundan Ana Türkçe *kebiz olarak, Bulgar Türkçesinden Eski Rusçaya kovǐrǐ olarak geçtiğinden de İlk Türkçe *kebir olarak kurgulanır. Eylem kökü ise *ke- sözcüğü konusunda pek bir şey diyemiyorum.
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 8421
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 5706

Re: -bUz/-bIz veya -vUz/-vIz eki

İletigönderen bensay » 22 Eyl 2014, 00:40

Kaynaklar açıkça böyle bir ekten söz etmiyor sanırım. Konuya pek katkı yapabilecek durumda değilim. Eski Türkçe, sözcüklerin eski biçimleri neyin falan <(TTAS) , meyin filan <(bensay) ... beni aşar. Yalnız usuma şu takıldı, onu sorayım: Tasarımlanan ekin b/v bölümü eylemlerden eylem türeten -p(I)- ekine (kop-, tep-,yelpi-) ilişkin olabilir mi? Hani kola- (+) bUz değil de, kolap- (+) Uz biçiminde de düşünülebilir mi? Olmadı, ekin kaynağı eylemden eylem türeten -p- eki ile eylemden ad soylu sözcükler türeten -Iz/-Ir eki mi olsa gerektir?
  • 1

En soñ Oktay D. tarafından 22 Eyl 2014, 01:07 tarihinde düzenlendi, toplamda 1 kéz düzenlendi.
Gérekçe: Başlık değişimi
http://www.gelgelturkce.blogcu.com
https://www.facebook.com/OzlestirmeKilavuzu
Evrensel olan kavramlardır, sözcükler ulusal olabilir, dahası olmalıdır.
Üyelik görseli
bensay
Yazışmacı
Yazışmacı
 
İleti: 3028
Katılım: 03 Eyl 2007, 14:19
Konum: istanbul
Değerleme: 1609

Re: -bUz/-bIz veya -vUz/-vIz eki

İletigönderen Oktay D. » 22 Eyl 2014, 01:06

O ekiñ -b- olduğu ancak bazı durumlarda -p- ye döndüğünü düşünüyorum. Örneğin, kop-, tep- sözcüklerinde k- ve t- nin sert ünsüzlüğü nedeniyle b > p benzeşmesi olmuş gibi görünüyor. Nitekim, tep- sözcüğünü devin- sözcüğünde -b->-v- olarak görüyoruz. Aynı şey, tobur > toz sözcüğünün ek almasında ortaya çıkıyor: tobur > toprak. Oysa Moğolcada -p- olmayıp iki ünlü arasında kurallı olarak ġ olmuş: toġuraġ.

Yani bu, -bIz ekiniñ bileşik olması demek: -b- ile -r > -bır > -bız > -buz/-vuz.

Bu arada başlıkta + koymuşum - olacaktı, düzeltildi.
  • 0

En soñ Oktay D. tarafından 22 Eyl 2014, 01:07 tarihinde düzenlendi, toplamda 1 kéz düzenlendi.
Gérekçe: Başlık değişimi
Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 8421
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 5706

Re: -bUz/-bIz veya -vUz/-vIz eki

İletigönderen bensay » 22 Eyl 2014, 12:01

Oktay D. yazdı:O ekiñ -b- olduğu ancak bazı durumlarda -p- ye döndüğünü düşünüyorum...


Olabilir de, be eke ilişkin olarak Erol Güngördü'nün "-van Ekinin Yapısı" ile Saadet Çağatay'ın "Pekiştirilen Fiiller" adlı araştırma yazıları var, onlarda anımsadığımca bu yönlü bir irdeleme yok. Bu ekle türemiş geniş bir örneklem elde etmek yararlı olabilir.
  • 0

http://www.gelgelturkce.blogcu.com
https://www.facebook.com/OzlestirmeKilavuzu
Evrensel olan kavramlardır, sözcükler ulusal olabilir, dahası olmalıdır.
Üyelik görseli
bensay
Yazışmacı
Yazışmacı
 
İleti: 3028
Katılım: 03 Eyl 2007, 14:19
Konum: istanbul
Değerleme: 1609

Re: -bUz/-bIz veya -vUz/-vIz eki

İletigönderen Oktay D. » 22 Eyl 2014, 14:35

Aşağıda -b- eki içerdiğini düşündüğüm sözcükleri yazdım. Ortada bir -b- olduğu çok açık bence.

to- "yuvarlak olmak" > tob- "top yapmak", tod- "doymak, karnı dolmak", tok "karnı dolu" > topık "ayağıñ yuvarlak kısmı" (*) krş: Moğolca toġukai , tomurçuk "tomurcuk" (*) krş: Moğolca toġurçuġ

ko- "bırakmak" > kob- "kovmak, ayırmak", kod- "koymak, bırakmak" > kopuk "ayrık", kobuş- "kovuşmak, kovalamak, birlikte ayrılmak (takip etmek)"

ka- "bir araya gelmek" > kab- "bir araya gelmek, kavuşmak", kat- "bir araya getirmek" > kabış- "kavuşmak", katıg "katı, bir araya gelmiş, sıkılaşmış"

sa- "dışlamak, mesafe koymak, terk etmek" > sab- "savmak", sat- "başkasına vermek", sak "mesafeli, dikkatli" > sabuk "savuk, ıssız, dışlanmış, terk edilmiş"

- "hareket étmek" > téb- "tépmek, dévmek", tét- "uğraşmak, tetiklemek" > tépik "tekme", tébin- "dévinmek, hareketlenmek"
  • 5

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 8421
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 5706

Re: -bUz/-bIz veya -vUz/-vIz eki

İletigönderen Oktay D. » 22 Eyl 2014, 15:19

Ekleme:
ya- "örtmek, saklamak" > yab- "örtmek" (*) krş: Moğolca nemür-/nebür- "örtmek" , yaş- "kapanmak, örtünmek, saklanmak" > yapur- "örttürmek" > yapurgak "yaprak"
  • 5

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 8421
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 5706

Re: -bUz/-bIz veya -vUz/-vIz eki

İletigönderen Bi50likdaha » 22 Eyl 2014, 23:06

"sa- "dışlamak, mesafe koymak, terk etmek" > sab- "savmak", sat- "başkasına vermek", sak "mesafeli, dikkatli" > sabuk "savuk, ıssız, dışlanmış, terk edilmiş" "
sat ve sak'ın bu sa- eyleminden geldiğini pek düşünmüyorum açıkçası.

San ve Say'ın ortak kökünden geliyor olmalı.
  • 0

Bi50likdaha
Yazışmacı
Yazışmacı
 
İleti: 1844
Katılım: 27 May 2013, 19:31
Konum: Ankara
Değerleme: 419

Re: -bUz/-bIz veya -vUz/-vIz eki

İletigönderen Oktay D. » 23 Eyl 2014, 00:49

sak ve sat- sözcükleri, sān ve sāy- sözcükleriyle köktaş olamazlar çünkü ilk öbek kısa, ikinic öbek uzun ünlülü. Yani kesinlikle ayrı kökler.
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 8421
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 5706


Dön Ekler

Kimler çevrimiçi

Bu bölümü gezen üyeler: Hiç bir üye yok ve 12 konuk

Reputation System ©'