2. bét (Toplam 5 bét)

Ynt: +dAş/+tAş mı yoksa +daş/+taş mı?

İletiGönderilme zamanı: 08 Oca 2015, 23:34
gönderen Toygun
Ağızlarda denkteş, evdeş, işteş(dost), yerdeş, tekdeş, Tarama sözlüğünde emikdeş(emikdaş hâli de var) sözcükleri var. Kanımca -deş de doğru, -daş da ama elbette uzmanı değilim konunun... Bu arada sanal ortamda bu ekle ilgili bir makâle bulamadım.

Ynt: +dAş/+tAş mı yoksa +daş/+taş mı?

İletiGönderilme zamanı: 09 Oca 2015, 00:09
gönderen M.calli
çok ilginç bir konuymuş bu ekin kullanımı gösteren en eski kaynaklarda nasıl ? ekler sanırım süreç içersin de ünlü uyumlarını sağlıyorlar gibi geldi bana buradaki -imiş örneğini görünce

Ynt: +dAş/+tAş mı yoksa +daş/+taş mı?

İletiGönderilme zamanı: 10 Oca 2015, 15:11
gönderen Toygun
Görsel

Zeynep KORKMAZ (2003), Türkiye Türkçesi Grameri (Şekil Bilgisi), Ankara, TDK Yayınları, s.46.

Ynt: +dAş/+tAş mı yoksa +daş/+taş mı?

İletiGönderilme zamanı: 10 Oca 2015, 15:13
gönderen Oktay D.
Hah işte o Eski Türkçe örnekleri vérmeyip bugünküleri vérmekle iyi étmemiş. Eski Türkçe ince sıralı örnekler nedir? Bulamadık. Bir yandan Talat Tekin -deş biçimi yoktur diyor bir yandan Zeynep Korkmaz Eski Türkçeden béri var diyor. ikisi de bu savlarını destekleyen açıklamaları yapmamış.

Ynt: +dAş/+tAş mı yoksa +daş/+taş mı?

İletiGönderilme zamanı: 10 Oca 2015, 21:57
gönderen Kızıltürk
Talip Yıldırım'ın bir yazısında:

''Yeni Uygur Türkçesinde ekin sadece +daş şekli görülür, bu
nedenle ek ünlü ve ünsüz uyumu dışındadır.Türkçede eskiden
berikullanılan bu ek, Çağatay Türkçesinde +daş,+deş, taş, Özbek
Türkçesinde +daş,+deş, +taş, +teş şeklindedir. Başlıca fonksiyonları
eşlik, ortaklık ve mensubiyet, bağlılık ifade eden isimler yapmaktır...'' demektedir.[Yıldırım,2001] Yani Uygur Türkçesi,Özbek Türkçesi ve Çağatay Türkçesinde bu ek kullanılıyormuş.

A.Von Gebain'e göre bu ek +dA 'bulunma durum eki' ile sözcüğünün birleşimidir.[Gebain,1981]

Clauson'a göre bu ek, ''Bulunma hali ekiyle kelimesinin kaynaşmasıyla oluşmuş bir ek olduğu kabul edilir.''[Clauson,2007]

Talat Tekin, Orhun Türkçesi adlı betiğinde bu ekten örnek olarak kadaş ma kagadaş [kādaş] 'yakın akraba' sözcüğünü gösterir.[Tekin,2003] [1]

Sonuç olarak bu +dAş eki +dA 'bulunma durum eki' ma sözcüğünün birleşiminden oluştuğunu söylemek doğrudur.Eski Türkçe Kadaş ve kagadaş sözcükleri buna örnektir.

Dipçe:

[1]= kadaş sözcüğü Uyuk-Turan Yazıtında geçmektedir.Kagadaş sözcüğü ise Hemçik-Çırgakı Yazıtında geçmektedir.

Ynt: +dAş/+tAş mı yoksa +daş/+taş mı?

İletiGönderilme zamanı: 10 Oca 2015, 22:08
gönderen Oktay D.
+dA ile éş bileşimi olsaydı, ünlü uyumuna uyardı. Bence bu açıklama sırf añlama bakarak yapılmış yüzeysel bir kökenleme. Ben artık ekiñ başka bir sözcük olabileceğini düşünüyorum, diğer türlü açıklamalar eksik kalıyor.

[Deleted]

İletiGönderilme zamanı: 11 Oca 2015, 03:16
gönderen Kızıltürk
İletiThis post was deleted by Kızıltürk on 04 Şub 2015, 01:11.

Ynt: +dAş/+tAş mı yoksa +daş/+taş mı?

İletiGönderilme zamanı: 04 Şub 2015, 02:13
gönderen Kızıltürk
+dAş 'birliktelik/ortaklık' eki,

Tek seslemli adlara gelip geçişli eylem yapan +dA ekine Türkçe'de ortaklaşalık/karşılıklılık eki olan -ş-[asli biçimi -ç- dir.][1] gelmiş olabilir.

YT.ündeş 'aynı ses veren/yapan' < MK.ünde- 'ses yapmak,çağırmak' < *ǖn 'ses'

Bundan yola çıkarak;

ET.kadaş 'akraba,kardeş' < *kada- '(?)akraba olmak,akraba yapmak' < *kā 'akraba,aile'
böyle bir kurgu oluşturabiliriz.

Bu düşüncem kesin olarak 'doğru' değildir.Sadece varsayımdan ibarettir.

Dipçe:

[1]=Talat Tekin, "Türkçe /ş/, Çuvaşça /ś/, Moğolca /ç/", Makaleler 1: Altayistik, Ankara, 2013, bet 199

Ynt: +dAş/+tAş mı yoksa +daş/+taş mı?

İletiGönderilme zamanı: 04 Şub 2015, 17:48
gönderen M.calli
kardeş sözcüğü karındaş tan evrilme değil miydi?

Ynt: +dAş/+tAş mı yoksa +daş/+taş mı?

İletiGönderilme zamanı: 07 May 2018, 20:18
gönderen Toygun
Oktay D. yazdı:+dA ile éş bileşimi olsaydı, ünlü uyumuna uyardı. Bence bu açıklama sırf añlama bakarak yapılmış yüzeysel bir kökenleme. Ben artık ekiñ başka bir sözcük olabileceğini düşünüyorum, diğer türlü açıklamalar eksik kalıyor.


-deş olarak kullanımına 17. yüzyıldan ilişkin bir örnek buldum.

Aġyār ile seyrāna gidüp ol büt-i mehveş
Cem‘ oldı yine meclise bir nice büzükdeş


NEV‘Î-ZÂDE ATÂYÎ’NİN HEZLİYÂT’I (24. sayfadan)

Ynt: +dAş/+tAş mı yoksa +daş/+taş mı?

İletiGönderilme zamanı: 07 May 2018, 20:31
gönderen Oktay D.
62. beyite bakınca ünlü uyumuna göre uyak yapmadığı görülüyor. 17.yy Osmanlı yazısında +deş/+daş ayrımı yapabilecek bir şey bulunmuyor. O yüzden orada +daş olduğundan kuşkuluyum.

Ynt: +dAş/+tAş mı yoksa +daş/+taş mı?

İletiGönderilme zamanı: 07 May 2018, 23:13
gönderen bilimdan
Kızıltürk yazdı:Özbek Türkçesinde +daş,+deş, +taş, +teş şeklindedir.
Özbek Türkçesinde dosh şeklinde tek şekillidir: Vatandosh /vätändåş/, yo'ldosh /yoldåş/.

Ynt: +dAş/+tAş mı yoksa +daş/+taş mı?

İletiGönderilme zamanı: 08 May 2018, 23:39
gönderen Oktay D.
Vatan ve yol zaten kalıñ ünlülü sözcükler (Arapça watan sözcüğüneki t kalıñdır). Özbekçede, örneğin meslektaş gibi ince sıralı sözcüğe kalıñ ünlülü +dAş gelmiş mi hiç?

Ynt: +dAş/+tAş mı yoksa +daş/+taş mı?

İletiGönderilme zamanı: 09 May 2018, 00:17
gönderen bilimdan
Oktay D. yazdı:Vatan ve yol zaten kalıñ ünlülü sözcükler (Arapça watan sözcüğüneki t kalıñdır). Özbekçede, örneğin meslektaş gibi ince sıralı sözcüğe kalıñ ünlülü +dAş gelmiş mi hiç?
Özbek Türkçesinde vatan kelimesi ince ünlülü telaffuz edilir (Azerbaycan Türkçesindeki vətən gibi) ancak Özbekistan'da a / ä telaffuzu bölgeden bölgeye değişiklik gösterebiliyor. Bu bakımdan bir başka örnek verilebilir: tengdosh.

Ynt: +dAş/+tAş mı yoksa +daş/+taş mı?

İletiGönderilme zamanı: 09 May 2018, 01:12
gönderen Oktay D.
bilimdan yazdı:[...]Bu bakımdan bir başka örnek verilebilir: tengdosh.

Démek bizdeki gibi: dénktaş. Ben bunuñ kurallı olduğunu düşünüyorum, başka Türkçelere de bakmalı. Sağ oluñ.