1. bét (Toplam 1 bét)

Zaman eki partisip ilişkisi

İletiGönderilme zamanı: 16 Mar 2017, 00:46
gönderen kuluduk
Bazıları zaman eklerinin partisip eklerinden geldiğini söylüyordu. Bazıları da fiile zaman eki geldiği zaman artık isim hâline döndüğünü söylüyor.
Bu konuyla ilgili birkaç mesele var:
-Görülen geçmiş zaman eki fiili isim hâline getiriyorsa ve arkasından iyelik ekleri geliyorsa, neden 1. çokluk şahısta +mIz değil de +k ekleniyor? (+ işareti zaman ekinin isim yaptığı iddiasından dolayı konulmuştur.)
-Eğer zaman ekleri partisip menşeli ise veya fiili isim yapıyorsa neden geniş zaman olumsuzda 1. teklik ve çokluk şahıs ekleri diğer şahıslardan farklıdır? (gelmem / gelmeyiz; Az. T. gälmäräm, gälmärik)
-Eğer -mAz eki fiili isim yapıyorsa bu durumda neden 1. teklik ve çokluk şahıs eki aldığı zaman geniş zaman çekimindekinden farklı oluyor? (ben yenilmezim / ben yenilmem, biz yenilmeziz / biz yenilmeyiz)

Ynt: Zaman eki partisip ilişkisi

İletiGönderilme zamanı: 16 Mar 2017, 11:28
gönderen Oktay D.
- Birinci çoğulda +k olması Oğuzcaya özgü
- gelmem, gelmeyiz, yenilmem/yenilmezim vs Anadolu Türkçesine özgü

Kısaca bunlar soñradan oluşmuş, ana akımdan sapmış durumlar; diğer Türkçelerde ana mantığa uygun durumlar yaygın.

Ynt: Zaman eki partisip ilişkisi

İletiGönderilme zamanı: 17 Mar 2017, 04:07
gönderen kuluduk
Oktay D. yazdı:- Birinci çoğulda +k olması Oğuzcaya özgü
- gelmem, gelmeyiz, yenilmem/yenilmezim vs Anadolu Türkçesine özgü

Kısaca bunlar soñradan oluşmuş, ana akımdan sapmış durumlar; diğer Türkçelerde ana mantığa uygun durumlar yaygın.
Özbek, Kazak, Kırgız ve sair lehçelerde de -k eki mevcuttur.

1. şahısların olumsuzu Azerbaycan Türkçesinde de farklı kullanılıyor diye belirtmiştim.

Ynt: Zaman eki partisip ilişkisi

İletiGönderilme zamanı: 17 Mar 2017, 12:52
gönderen Oktay D.
Tüm dillerde olumsuz biçimler ayrıklaşmaya eğilimlidir. Örneğin Hint-Avrupa dilleriniñ çoğu éylemlerde beñzer çekim mantığına sahipken olumsuzlarda her biri farklılaşmıştır:
- İngilizcede olumsuz çekim yardımcı éylem alır: do not, does not, have not, vb.
- Fransızcada olumsuz çekim, éylemiñ öñcesine ve soñrasına ne ... pas edatlarını alır.
- İtalyancada éylemden öñce non gelir

O yüzden farklı Türkçelerde olumluundan farklı olumsuz çekimleri doğaldır. Bunu eñ açık olarak Türkyie Türkçesindeki yéterlilik kipinde görüyoruz: olumlusu -Abil- olan kipiñ olumsuzu -AmA- biçimindedir (gidebilmek ancak gidememek); burada söz koñusu olan durum olumsuzda başka bir yéterlilik çekiminiñ kullanılmasıdır. Olumluda bilmek yardımcı éylem olmuşken olumsuzda umak "yétmek, becermek" éylemi yardımcı olup kaynaşmıştır: gide umamak > gidememek. Oysa Azerbaycan Türkçesinde olumsuz da olumlu da bilmek éylemi üzerinden olmaktadır, umak éylemi ise Eski Türkçede görülür, eski dönemlerde -Abilmek görülmez.

Kişi çekimlerindeki +k ekine gelirsek, diğer Türkçelerdeki bu ek bir Oğuzlaşmadır, ölçün bir çekim değildir. Oğuzcada bu ek ok zarfından gelir. Bu edat bir pekiştirme zarfıdır ve birçok yérde karşımıza çıkar, örneğin -dUk geçmiş zaman kipinde olağan geçmiş zaman eki olan -di ekine gelip kaynaşmış. Eski Anadolu Türkçesinde de zaten +k eki yuvarlaklaşma yaparak gelir: geldük gibi, oysa o dönemde géri kalan yuvarlaşmalarıñ kaynağı yalñızca m, b, v ünsüzleridir.

Soñuçta İlk Türkçede kişi çekim ekleri bulunmaz, o dönemde kişi çekimleri ben, sen, biz, siz zamirleriyle yapılmaktaydı: kelti miz, kelti men gibi. Ancak Ana Türkçe döneminde -ñ, -m, -siñiz gibi ekler ünlüyle biten kip ekleri için gelişmiştir, Oğuzlarda da olasılıkla bu dönemde ok pekiştirmesi kişi eki olarak kullanılmaya başlanmış olabilir (ancak yazılı bélgelerde ilk kéz Orta Türkçede görülür).

Örneğin ikinci kişi ekinde kip eki ünlüyle bitiyorsa -ñ gelirken ünsüzle bitiyorsa -sen gelir: keldiñ ancak kelmişsen. Aynı şekilde Oğuzcada keldimiz yérine geldik dérken ünsüzle biten kip eklerinde keldükimiz yérine geldiğimiz veya kelmişiz yérine yine gelmişiz diyoruz. ok pekiştirmesiniñ arttığı yörelerde ünsüzlere de yayılmış olduğu görülebilir: gelmişik, gelmezik, vb.

Toparlarsam, Türkçede aynı şeyler için ayrı yapılar bulunuyor ve bu ayrı yapılar tutarlı bir şekilde dağılmayıp bazı çekimlerde biri bazı çekimlerde öbürü kullanılıyor. Ancak üst mantık değişmiyor.

Ynt: Zaman eki partisip ilişkisi

İletiGönderilme zamanı: 17 Mar 2017, 16:38
gönderen Oktay D.
Bu arada söylemeyi unuttum.

-dUk eki, Eski Türkçede her zaman Eski Anadolu Türkçesinde de ezici çoğunlukla olumsuz çekimlerde kullanılmış durumda.

Olumsuz çekimlerde aykırılıklarıñ oluşmasınıñ eñ büyük nedeni olumsuz çekimleriñ vurguyu kaydırmasıdır. -mA- olumsuzluk eki vurguyu kendinden bir öñceki heceye kaydırır. Olumlu çekimlerde ise vurgu her zaman soñ hecededir. Örneğin: istedim oysa istemedim. Vurgu başka yére kayınca ekleri değiştirme eğilimi ve pekiştirme isteği ortaya çıkar, olasılıkla tıñı/müzik uyumu açısından. Bu tüm dillerde görülebilir.