Yazışmalık

Başka sese beñzemez ananıñ sesi, Her sözcüñ arasañ vardır Türkçesi

Kapalı e (é) kullanımı ve örnekleri

Yazım, söyleyiş kuralları üstüne bilgiler içerir.

Kapalı e (é) kullanımı ve örnekleri

İletigönderen Yiğit98 » 11 Kas 2019, 15:09

Kendi çalışmam değil, derleme yaptım.
Kullanımı izlediğim iki izletiden, örnekleri ise sayın Gökbey Uluç ile "http://www.tamga.org" adlı yerlikten aldım.
Yanlış anlayıp, öyle aktarmış isem, belirtirseniz düzeltirim veya yöneticiler düzeltir.
Bağlantılar en altta olacak.

Kullanım

- Kendisinden sonraki seslemde -hecede- "i" sesi varsa, ilk seslemdeki "e" kapalı e olur.
méndil, bénzin, yétim, ménzil

- "l, r, n" seslerinden "önce genellikle açık", ancak sözcük ek aldığında kapalı é olur. Zaten bu sözcüklerde son seslemde "i" sesi var.
ben açık e, ek alınca "bénim" kapalı
sen açık, "sénin" kapalı
yer sözcüğü açık, sözcük ek alınca "yérin" kapalı


N sesinden önce genellikle açık dedik. İstinalar: kéndi, péncéré, téncéré, bénzin

- "-yét" seslemiyle biten sözcüklerde e sesi kapalıdır.
şikâyét, hürriyét, vaziyét

- "y" sesinden önce gelen e de kapalıdır.
béy, şéy,

- "-mez" sesleminde açık.
beğenmez, gelmez, göremez, pekmez

- "M" sesinden önce varsa açık olur: çember
İstisna: dém, hém

- "M, n, r, l, z" ünsüzleri dışında Türkçede hiçbir sözcükte e'lerin açılması mümkün değil.

Windows klavyede, shift -caps lock ile enter tuşlarının altında bulunan tuş" ile tab tuşu üzerindeki "é" tuşuna basarak yazabilirsiniz.

Günümüzde Kapalı E İçeren Sözcükler

Géñel olarak ilk seslemde yér alan kapalı /e/ sesi, azrak da olsa öbür hecelerde kendini göstermektedir. Türkiye Türkçesindeki yaşayan örnekleri şöyledir:

béri, bél (insan béli), bél (otluk béli, ahlatlı bél), bél béllemek, bél küreği, bési, bésicilik, béslenmek, bésni, béş, béşgéñ, béşik, béşli, béter, béy, béyin, béyincik, béz, bézek, bézemek, bézgin, bézmek, bédel, békléşmék, béklenmék,

cécim, cér, céylan

çéç (erimemiş ham mum), çéç (posa), çéçil, çéşit

déh, déhlemek, démek, déñeme, déñemek, déñey, déri (pazar, panayır), dérlemek, dérnek, dév, démin, dérlemek, dérmek, déyim

ékmék, éldiven, él (yabancı), élti, én (géñişlik), énli, énsiz, épey, épeyce, ér (érken), érkek, érken, érmek, érmiş, érte, éş, éşek, éşik, éşli, éşlik, éşsiz, étmek, étirmek, étki, étkin, étken, évmek (ivmek), éy, éylémek, éyin (sırt), édinmek, éğer, éğik, éğim, éğmek, éğreti, éğri, élçi, érişmek, érken, érmek, érmiş, értesi,

géce, géç (érken karşıtı), géñ (uzunluk, kenar), géñiş, géri, géyik, géreklilikler, gécikmek, Géçen, géne, géyik, géymek, évedi,

hél (yaldız), hédéf

kéçi, kéşik (kuşak, bélbağı), kéşiş, kéyif, kédi, kerpéten, kertenkélé

léyla, léylak, léylék

méhil, méşe, métre, méy, méydan, méyhane, méyve, méyyit

né, nére, nérede, néreden, néden, néy, néyzen

péçe, péri, périhan, périşan, péş, péşin, péşinen, péşkir, péştamal, pétek, péy, péyda, péygamber, péyke, péymane, péynir, pézevenk

réyhan

séçme, séçil, séçim, séçiş, séfil, sélim, séyahat, séyir, séyirci, séyis, séyretmet, séyyah, sézen, sézér, sézgin, sézin, sézmek

şén, şénlik, şéy, şéyda, şéyh

tél, télek, télli, tén (rutubet, vücut), térmaş, téşi, téz, tézmek

véri, vérim, vérimli, vérimsiz, vérmek

yédek, yédi, yémek, yéğén, yéğin, yék, yékinmek, yéknesak, yékparé, yékûn, yél, yélda, yélek, yélleme, yélloz, yélpâze, yém, yémek, yémin, yémiş, yén, yéñge, yéñi, yéñile, yér, yérinmek, yérli, yérleşmek, yérmek, yérsiz, yéşim, yéter, yéti, yétik, yétim, yétki, yétkin, yétişmek, yétmek, yétmiş, yézit, yéğ, yéğlemek,

Kaynaklar:
https://www.youtube.com/watch?v=lMjPj1_XsKs
https://www.youtube.com/watch?v=RyBdu3Dtjb8
http://www.tamga.org/2015/03/kapal-e-e.html
http://turkcesivarken.com/dokuzuncu-unlu-kapali-e/
  • 0

"Bizim bulunduğumuz yer mi doğru, onlarınki mi? Bunun hesabını yapmakta fayda yoktur! Onların bize yaklaşmasını bekleyemeyiz; Bizim, onlara yaklaşmamız gerekli... dil bağı kurmamız lazım... Bunları kim yapacak? Elbette Biz!" M. Kemal Atatürk
Yiğit98
Göñüllü
Göñüllü
 
İleti: 247
Katılım: 21 Tem 2019, 20:35
Değerleme: 129

Ynt: Kapalı e (é) kullanımı ve örnekleri

İletigönderen ulduzéver » 27 Ara 2019, 23:08

Bu nasıl bir mantıktır kimi sözcükler zâten kapalı é içerir. Doğrusu bu yazıyı görünce şaşırıp kaldım.
  • 1

ulduzéver
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 738
Katılım: 25 May 2016, 22:14
Konum: Tebriz
Değerleme: 691

Ynt: Kapalı e (é) kullanımı ve örnekleri

İletigönderen Oktay D. » 28 Ara 2019, 03:31

Yiğit98 yazdı:- Kendisinden sonraki seslemde -hecede- "i" sesi varsa, ilk seslemdeki "e" kapalı e olur.
méndil, bénzin, yétim, ménzil

mendil, benzin ve menzil sözcükleri kapalı e içermez. Böyle bir kural yok.

Yiğit98 yazdı:- "l, r, n" seslerinden "önce genellikle açık", ancak sözcük ek aldığında kapalı é olur. Zaten bu sözcüklerde son seslemde "i" sesi var.
ben açık e, ek alınca "bénim" kapalı
sen açık, "sénin" kapalı
yer sözcüğü açık, sözcük ek alınca "yérin" kapalı

Bir sözcüğüñ kökü ya açık e'lidir ya kapalı e'lidir. "géñellikle açık" gibi bir şey olamaz. Burada yér sözcüğü kapalı e içerir, neye göre açık olduğunu savunmuş? ben sözcüğü özünde kapalı e'li olduğu için ek alınca özüne dönüyor, ancak N sesi yüzünden yalıñ hâlde açık oluyor.


Yiğit98 yazdı:N sesinden önce genellikle açık dedik. İstinalar: kéndi, péncéré, téncéré, bénzin

pencere, tencere, benzin sözcükleri açık e'lidir. Sesbiliminde istisna olmaz.

Yiğit98 yazdı:- "y" sesinden önce gelen e de kapalıdır.
béy, şéy,

béy sözcüğünüñ zaten kökü kapalı e'li.

Yiğit98 yazdı:- "-mez" sesleminde açık.
beğenmez, gelmez, göremez, pekmez

Türkçe sözcük ve eklerde kapalı e yalñızca ilk hecede bulunuyor. -mez ekine özgü bir şey déğil.

Yiğit98 yazdı:- "M" sesinden önce varsa açık olur: çember
İstisna: dém, hém

dem ve hem sözcükleri açık e'lidir. Böyle bir kural da ayrıca yok: yém (hayvan yiyeceği), émek (çaba), gémi, ... Bu sözcükleriñ kökü kapalı e'li. Açık e'li olanlar da var: semiz, kem, ...

Yiğit98 yazdı:- "M, n, r, l, z" ünsüzleri dışında Türkçede hiçbir sözcükte e'lerin açılması mümkün değil.

Böyle bir kural yok. Bu sesleriñ e'yi açtığı söz koñusu değil. Bir öñcekinde m'lileri örneklemiş oldum, ayrıca: ér (géç karşıtı) ile er (asker), el (uzuv) ile él (il, şehir, devlet), ...
  • 8

Üyelik görseli
Oktay D.
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 8416
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 5696

İletiThis post was deleted by Yiğit98 on 30 Ara 2019, 21:11.


Dön Yazım, söyleyiş kuralları

Kimler çevrimiçi

Bu bölümü gezen üyeler: Hiç bir üye yok ve 2 konuk

Reputation System ©'