Yazışmalık

Başka sese beñzemez ananıñ sesi, Her sözcüñ arasañ vardır Türkçesi

Ünsüz uyumu konusu

Yazım, söyleyiş kuralları üstüne bilgiler içerir.

Ynt: Ünsüz uyumu konusu

İletigönderen Le Qabaq » 14 Oca 2012, 21:09

İş o örnek verdiğiniz diğer lehçelere ve ağızlarına giderse onlarda ünlü uyumunun bizden farklı olması da söz konusu olabiliyor. Bazı eklerin ünlü ve ünsüz uyumuna göre 16 şekli de olabilmektedir. Bizim Türkiye Türkçemizin eski yazı ile imlası bugünkü Azerbaycan Türkçesi ile büyük bir uyum içerisindedir. Bu size bir şey ifade etmiyor mu?
  • 0

Le Qabaq
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 621
Katılım: 26 Kas 2011, 01:43
Değerleme: 8

Ynt: Ünsüz uyumu konusu

İletigönderen Engin » 14 Oca 2012, 21:27

Le Qabaq yazdı:İş o örnek verdiğiniz diğer lehçelere ve ağızlarına giderse onlarda ünlü uyumunun bizden farklı olması da söz konusu olabiliyor. Bazı eklerin ünlü ve ünsüz uyumuna göre 16 şekli de olabilmektedir. Bizim Türkiye Türkçemizin eski yazı ile imlası bugünkü Azerbaycan Türkçesi ile büyük bir uyum içerisindedir. Bu size bir şey ifade etmiyor mu?


Hepsi aynı şekilde gelişecek diye bir kural yok ki zaten. Hepsi farklı gelişebilir, birinde daha belirgin, birinde da az. Burada da tuhaf karşılanacak bir durum yok.

Eski yazı ile imlâ ile kastettiğiniz Osmanlıca imlâsı yüzyıllar öncesinin sesletimine göre oluşturulmuş ve sonraki ses değişimleriyle paralel gelişmemiş muhafazakar bir yazı sistemidir [1]. O devir de Türkiye Türkçesiyle Azerbaycan Türkçesi arasındaki farkın çok küçük olduğu dönemdir herhalde. O yüzden eski imlâ ile Azerbaycan Türkçesinin imlasının çok benzer olması doğaldır.

[1] Bunu (tam olarak olmasa da tabii ki) biraz İngilzcedeki durum ile karşılaştırabiliriz belki. İngilizcenin imlâsı büyük ölçüde Caxton'ın matbaayı İngiltere'de tanıtmasından sonra 15. yüzyılda kararlaştırılmıştır. Bundan sonra gelişen ses değişimlerinin çoğu yazıya aktarılmamıştır. Örneğin [naıt] olarak söylenen night "gece" sözü Great Vowel Shift denen önemli "vowel shift" (yine Türkçesini bilmiyorum, mazur görün) ile eski uzun [i:] ünlüsü [aı] diftonguna dönüşmüştür (bu arada <gh> grafeminin temsil ettiği [ç] sesi de düşmüştür). Yazıda ancak hâlen eski söylenişin biçimi görülmektedir. İngilizce imlâsı son derece muhafazakardır ve birçok kelimede Orta İngilizce veya en geç Erken Yeni İngilizce dönemindeki sesletimi temsil eder.
  • 0

Üyelik görseli
Engin
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 605
Katılım: 28 Mar 2010, 01:16
Konum: Almanya
Değerleme: 14

Ynt: Ünsüz uyumu konusu

İletigönderen Engin » 14 Oca 2012, 21:38

Örneğin [naıt] olarak söylenen night "gece" sözünde Great Vowel Shift denen önemli "vowel shift" sonrasında eski uzun [i:] ünlüsü [aı] diftonguna dönüşmüştür (bu arada <gh> grafeminin temsil ettiği [ç] sesi de düşmüştür).
  • 0

Üyelik görseli
Engin
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 605
Katılım: 28 Mar 2010, 01:16
Konum: Almanya
Değerleme: 14

Ynt: Ünsüz uyumu konusu

İletigönderen Le Qabaq » 14 Oca 2012, 21:38

Tamam da Redhouse gibi Latin harfleriyle yazanlar okunuşları verirken kalıplaşmış imlaya dayalı yazmıyordu ki. İngilizceye Caxton'a gideceğinize Redhouse'a Türkçeye bakın.
  • 0

Le Qabaq
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 621
Katılım: 26 Kas 2011, 01:43
Değerleme: 8

Ynt: Ünsüz uyumu konusu

İletigönderen Engin » 14 Oca 2012, 21:42

Evet, o konuda bilgim fazla olmayabilir. Halkın konuştuğu Türkçeyi not eden yabancıların kaynaklarına bakmak yararlı olabilir. Hatırlattığınız için sağolun.
Elinizin altında bu konuya dair kaynak varsa oradaki bilgileri bizimle paylaşın lütfen.
  • 0

Üyelik görseli
Engin
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 605
Katılım: 28 Mar 2010, 01:16
Konum: Almanya
Değerleme: 14

Ynt: Ünsüz uyumu konusu

İletigönderen Le Qabaq » 14 Oca 2012, 21:46

Engin yazdı:Evet, o konuda bilgim fazla olmayabilir. Halkın konuştuğu Türkçeyi not eden yabancıların kaynaklarına bakmak yararlı olabilir. Hatırlattığınız için sağolun.
Elinizin altında bu konuya dair kaynak varsa oradaki bilgileri bizimle paylaşın lütfen.
Redhouse teliften düşmüş bir eserdir. Microsoft ve Google tarafından taranarak internette kullanıma sunulmuş durumdadır. İsteyen bakabilir. Müsait olduğum bir zamanda örnekler de verebilirim.
  • 0

Le Qabaq
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 621
Katılım: 26 Kas 2011, 01:43
Değerleme: 8

Ynt: Ünsüz uyumu konusu

İletigönderen Le Qabaq » 14 Oca 2012, 23:58

Redhouse'ta afoot àyakda şeklinde yazılmış.
  • 0

Le Qabaq
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 621
Katılım: 26 Kas 2011, 01:43
Değerleme: 8

Ynt: Ünsüz uyumu konusu

İletigönderen Bengitaşlarındili » 15 Oca 2012, 00:02

Ben bundan sonra -da, -dan  ve -dı, -di, -du, -dü yazacağım. Benim Türkçeye bakışım bunu gerektiriyor.
  • 0

Anlayın Artık! Uydurukçuluk devri bitti! Bitti! Koskoca Türk dünyası dururken uydurduklarınızı yutturamazsınız. Biri önerdiğiniz sözü ilk anda kabullenebilir ama sonra diğer Türk dillerindeki karşılıklarını öğrenince, önermiş olduğunuz uyduruk söz için size kin ve nefret besler. Benim şu anda tüm uydurukçulardan duyduğum nefreti duyar size, ama bunu şahıs olarak kimseye yöneltemediği, maddileştiremediği için Türkçeciliğe yansıtır. Türkçeciliğe nefret duymaya başlar.İşte siz UYDURUKÇULAR farkında olmadan TÜRKÇEYİ BALTALAYANLAR DURUMUNDASINIZ. Yeter artık UYDURMAYIN!
Üyelik görseli
Bengitaşlarındili
Yazışmacı
Yazışmacı
 
İleti: 2144
Katılım: 28 May 2009, 15:46
Konum: Ýstanbul
Değerleme: 0

Ynt: Ünsüz uyumu konusu

İletigönderen Oktay D. » 15 Oca 2012, 04:45

Osmanlıcada da sert ünsüzleriñ yazıma yansıdığı yerler bulunmaktadır[Gökçe, 2009; bét: 1008-1010].
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 7834
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 4287

Ynt: Ünsüz uyumu konusu

İletigönderen Le Qabaq » 15 Oca 2012, 07:18

Oktay D. yazdı:Osmanlıcada da sert ünsüzleriñ yazıma yansıdığı yerler bulunmaktadır[Gökçe, 2009; bét: 1008-1010].
Misalleri yok mu?
  • 0

Le Qabaq
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 621
Katılım: 26 Kas 2011, 01:43
Değerleme: 8

Ynt: Ünsüz uyumu konusu

İletigönderen Le Qabaq » 15 Oca 2012, 11:38

Le Qabaq yazdı:
Oktay D. yazdı:Osmanlıcada da sert ünsüzleriñ yazıma yansıdığı yerler bulunmaktadır[Gökçe, 2009; bét: 1008-1010].
Misalleri yok mu?
Olasılıkla -tır/-tir gibi bazı yapım eklerinin ve görülen geçmiş zaman ekinin yazımında böyle bir durum söz konusudur. Aynı şey Özbek Türkçesinde de mevcuttur.
  • 0

Le Qabaq
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 621
Katılım: 26 Kas 2011, 01:43
Değerleme: 8

Ynt: Ünsüz uyumu konusu

İletigönderen Engin » 15 Oca 2012, 12:25

Bu yazıyı görmemiz iyi oldu. Sonunda Osmanlıcadan da kanıtlar gösterebiliriz. Ünsüz uyumunun uyduruk bir kural olmadığını, ses bilimlik bir gerçek olduğunu zaten daha önce defalarca söylemiştik. Artık adı geçen makaleden örnek vermekle yetineceğim:

"[...] bu dönemde bozulduğu yönünde olup Osmanlı Türkçesinin son dönemlerinde dudak uyumunun ve ünsüz uyumunun ortaya çıktığı şeklindedir. Oysa, son yıllarda yapılan araştırmalar bu genel kanının aksine örneklerin de bulunduğunu göstermektedir. Biz, bu makalede, aslında Eski Anadolu Türkçesi içinde de bu uyumların izlerinin var olduğunu, gerek Türkler tarafından yazılmış metinlerden gerek batılılar tarafından yazılmış transkripsiyon metinleri adı verilen metinlerden hareketle ortaya koymaya çalıştık."

"Görülen geçmis zaman ekinin XV. yüzyıla ait bir metinde ünsüz uyumuna uygun kullanılması erken örneklerdir : attum TET 122b/7, iriştüm TET 41a/1, uçtı TET 128a/6, düşti TET 9a/5" vb.

"Bulunma durumu ekinin XV. yüzyıla ait bir metin olan TET’de ünsüz uyumuna bağlanmış olarak kullanıldığı görülmektedir: çardakta TET 89b/7, düşte TET 26a/1, işte TET 13a/7."

"Çıkma durumu ekinin de aynı eserde ünsüz uyumuna iki örnekte bağlanmış olarak kullanılması söz konusudur: günāhtan TET 26b/1, cabdestten TET 105b/13."

"Bildirme ekinin ünsüz uyumuna girdiği örnekler de yine aynı eserde bulunmaktadır: çoktur TET 99b/12, iştür TET 40b/3; kopacaktur TET 42a/12, olmıştur TET 3a/2, yaratmıştur TET 32a/12."

"Fiilden fiil yapma eki -dur- / -dür-’ün ünsüz uyumuna bağlı olduğu örnekler de yine TET’de yer almaktadır: barıştur- TET 30a/11, iriştür- TET 100b/8, işittür- TET 148a/12" vb.

Kaynak:

Gökçe, Aziz: Eski Anadolu Türkçesinden Osmanlı Türkçesine Dudak Uyumu ve Ünsüz Uyumu.

http://www.turkishstudies.net/Makaleler ... iz1267.pdf
  • 0

Üyelik görseli
Engin
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 605
Katılım: 28 Mar 2010, 01:16
Konum: Almanya
Değerleme: 14

Ynt: Ünsüz uyumu konusu

İletigönderen Le Qabaq » 15 Oca 2012, 12:33

Engin yazdı:Bu yazıyı görmemiz iyi oldu. Sonunda Osmanlıcadan da kanıtlar gösterebiliriz. Ünsüz uyumunun uyduruk bir kural olmadığını, ses bilimlik bir gerçek olduğunu zaten daha önce defalarca söylemiştik. Artık adı geçen makaleden örnek vermekle yetineceğim:

"[...] bu dönemde bozulduğu yönünde olup Osmanlı Türkçesinin son dönemlerinde dudak uyumunun ve ünsüz uyumunun ortaya çıktığı şeklindedir. Oysa, son yıllarda yapılan araştırmalar bu genel kanının aksine örneklerin de bulunduğunu göstermektedir. Biz, bu makalede, aslında Eski Anadolu Türkçesi içinde de bu uyumların izlerinin var olduğunu, gerek Türkler tarafından yazılmış metinlerden gerek batılılar tarafından yazılmış transkripsiyon metinleri adı verilen metinlerden hareketle ortaya koymaya çalıştık."

"Görülen geçmis zaman ekinin XV. yüzyıla ait bir metinde ünsüz uyumuna uygun kullanılması erken örneklerdir : attum TET 122b/7, iriştüm TET 41a/1, uçtı TET 128a/6, düşti TET 9a/5" vb.

"Bulunma durumu ekinin XV. yüzyıla ait bir metin olan TET’de ünsüz uyumuna bağlanmış olarak kullanıldığı görülmektedir: çardakta TET 89b/7, düşte TET 26a/1, işte TET 13a/7."

"Çıkma durumu ekinin de aynı eserde ünsüz uyumuna iki örnekte bağlanmış olarak kullanılması söz konusudur: günāhtan TET 26b/1, cabdestten TET 105b/13."

"Bildirme ekinin ünsüz uyumuna girdiği örnekler de yine aynı eserde bulunmaktadır: çoktur TET 99b/12, iştür TET 40b/3; kopacaktur TET 42a/12, olmıştur TET 3a/2, yaratmıştur TET 32a/12."

"Fiilden fiil yapma eki -dur- / -dür-’ün ünsüz uyumuna bağlı olduğu örnekler de yine TET’de yer almaktadır: barıştur- TET 30a/11, iriştür- TET 100b/8, işittür- TET 148a/12" vb.

Kaynak:

Gökçe, Aziz: Eski Anadolu Türkçesinden Osmanlı Türkçesine Dudak Uyumu ve Ünsüz Uyumu.

http://www.turkishstudies.net/Makaleler ... iz1267.pdf
TET olarak kısaltılan eser Semerkandlı Ebu'l Leyş tarafından yazılmış. O dönemin Çağatay Türkçesi metinlerinde de bulunma ve ayrılma hali ekleri t ile yazılıyor idiyse bu şahsın Çağatay Türkçesi etkisinde kalmış olması da mümkün değil midir? Yani çok fazla örnek yok sadece Tezkiretü'l Evliya Tercümesi kanıt sayılabilir mi?
  • 0

Le Qabaq
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 621
Katılım: 26 Kas 2011, 01:43
Değerleme: 8

Ynt: Ünsüz uyumu konusu

İletigönderen Le Qabaq » 15 Oca 2012, 12:36

Münif Paşa'nın Latin harfleriyle yazdığı yazıları varmış eğer onlara ulaşabilirseniz mesele belki daha da açık net anlaşılabilir. Biraz araştırdım bulamadım.
  • 0

Le Qabaq
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 621
Katılım: 26 Kas 2011, 01:43
Değerleme: 8

Ynt: Ünsüz uyumu konusu

İletigönderen Engin » 15 Oca 2012, 12:42

Le Qabaq yazdı:
Engin yazdı:Bu yazıyı görmemiz iyi oldu. Sonunda Osmanlıcadan da kanıtlar gösterebiliriz. Ünsüz uyumunun uyduruk bir kural olmadığını, ses bilimlik bir gerçek olduğunu zaten daha önce defalarca söylemiştik. Artık adı geçen makaleden örnek vermekle yetineceğim:

"[...] bu dönemde bozulduğu yönünde olup Osmanlı Türkçesinin son dönemlerinde dudak uyumunun ve ünsüz uyumunun ortaya çıktığı şeklindedir. Oysa, son yıllarda yapılan araştırmalar bu genel kanının aksine örneklerin de bulunduğunu göstermektedir. Biz, bu makalede, aslında Eski Anadolu Türkçesi içinde de bu uyumların izlerinin var olduğunu, gerek Türkler tarafından yazılmış metinlerden gerek batılılar tarafından yazılmış transkripsiyon metinleri adı verilen metinlerden hareketle ortaya koymaya çalıştık."

"Görülen geçmis zaman ekinin XV. yüzyıla ait bir metinde ünsüz uyumuna uygun kullanılması erken örneklerdir : attum TET 122b/7, iriştüm TET 41a/1, uçtı TET 128a/6, düşti TET 9a/5" vb.

"Bulunma durumu ekinin XV. yüzyıla ait bir metin olan TET’de ünsüz uyumuna bağlanmış olarak kullanıldığı görülmektedir: çardakta TET 89b/7, düşte TET 26a/1, işte TET 13a/7."

"Çıkma durumu ekinin de aynı eserde ünsüz uyumuna iki örnekte bağlanmış olarak kullanılması söz konusudur: günāhtan TET 26b/1, cabdestten TET 105b/13."

"Bildirme ekinin ünsüz uyumuna girdiği örnekler de yine aynı eserde bulunmaktadır: çoktur TET 99b/12, iştür TET 40b/3; kopacaktur TET 42a/12, olmıştur TET 3a/2, yaratmıştur TET 32a/12."

"Fiilden fiil yapma eki -dur- / -dür-’ün ünsüz uyumuna bağlı olduğu örnekler de yine TET’de yer almaktadır: barıştur- TET 30a/11, iriştür- TET 100b/8, işittür- TET 148a/12" vb.

Kaynak:

Gökçe, Aziz: Eski Anadolu Türkçesinden Osmanlı Türkçesine Dudak Uyumu ve Ünsüz Uyumu.

http://www.turkishstudies.net/Makaleler ... iz1267.pdf
TET olarak kısaltılan eser Semerkandlı Ebu'l Leyş tarafından yazılmış. O dönemin Çağatay Türkçesi metinlerinde de bulunma ve ayrılma hali ekleri t ile yazılıyor idiyse bu şahsın Çağatay Türkçesi etkisinde kalmış olması da mümkün değil midir? Yani çok fazla örnek yok sadece Tezkiretü'l Evliya Tercümesi kanıt sayılabilir mi?


İhtimal dahilindedir. Olamaz diyemeyiz zaten. Ancak yalnızca bulunma ve ayrılma eki değil, başka ekler de ötümsüz biçimlerle yer almış.
Yazının burada sadece bir esere dayanması biraz talihsiz olmuş, başka eselerden de örnek verilse iyi olabilirdi. Ne olursa olsun ben ünsüz uyumunun bazı yerlerdeki halk dilinde gelişmiş olduğunu düşünüyorum.
  • 0

Üyelik görseli
Engin
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 605
Katılım: 28 Mar 2010, 01:16
Konum: Almanya
Değerleme: 14

ÖncekiSoñraki

Dön Yazım, söyleyiş kuralları

Kimler çevrimiçi

Bu bölümü gezen üyeler: Hiç bir üye yok ve 1 konuk

Reputation System ©'