Yazışmalık

Başka sese beñzemez ananıñ sesi, Her sözcüñ arasañ vardır Türkçesi

/+sAl/

Dil üzerine yaptığıñız araştırmaları, kişisel çalışmaları içerir.

/+sAl/

İletigönderen Temirbek » 19 Oca 2009, 16:17

TDK'nın Ağızlar Sözlüğünde şu sözleri aratabilirsiniz; Ölümsel, Yiyimsel, Dağsal, Avsal, Yensel, Kumsal, Uysal, Yersel(lemek)...

Tıvaca'dan bir örnek; Xereksel Türkçesi ile Gereksel anlamı "enstrüman" buradaki eskin +sAl olduğu kesindir, aynı sözlükte "Kherek" (Xepek) sözcüğünü arattığınızda "need" anlamıyla bulacaksınız.Bizler de bugünden başlap, Gereksel diyebiliriz.

Tıvaca vikipedya ; http://www.tyvawiki.org/wiki/Main_Page burada da bir bölümün adı "Kerekselder" > "Gerekseller" (entrümanlar)

Kırım Tatarcasıyla yayınlanan bir dergimizin adı;  "Günsel" ;http://www.vatankirim.net/gunsel/
  • 0

En soñ Temirbek tarafından 26 Şub 2010, 19:07 tarihinde düzenlendi, toplamda 1 kéz düzenlendi.
Üyelik görseli
Temirbek
Yazışmacı
Yazışmacı
 
İleti: 1611
Katılım: 11 Eki 2007, 21:44
Değerleme: 1141

Ynt: +sAl eki uydurma mı?

İletigönderen Baturalptürk » 19 Oca 2009, 17:27

İlkin böyle bir konu çok yararlı olmuş. Çünkü günümüzün Türkçe ile ilgili en çok tartışılan konusu buydu. Türk bilimi uzmanlarının neredeyse tümü yabancı kaynaklı diyorlardı buna. Genel olarak iki konu tartışılıyordu:

Birinci aşamada böyle bir ekin olmadığını savunuyorlardı. Kumsal, uysal, baysal gibi sözcüklerdekileri görmüyorlardı. Ama bence böyle bir ekin olduğu belli. Şimdiye dek gelmiş iki-üç sözcük hiç az değil.
Bir kısmı ise ekin işlek olmadığı için bu uygulamayı eleştiriyorlardı. Eğer bir ekin Türkçe olduğundan eminsek hiç o ekle sözcük türetilmemiş bile olsa gene sahipleniriz ve kullanmanın yollarını ararız.

Bu ekin varlığını kabul edenler de ekin kullanımının Fransızca'ya benzetildiğini düşünüyorlar. Bu eleştiri daha ciddi idi. İşlevi belli bir gereksinim duyulduğu için değiştirilebilirdi. Ama benim aklıma da takılırdı Fransızca ile ilişkisi. Ama Temirbek çok önemli örnekler vermiş. Hiç bilmediğim sözcüklerdi bunlar. Demek ki bu +sAl eki nispet eki gibi de kullanılmış. Sanırım dil devriminin etkisi bu denli hızlı yayılmamıştır DS'ye girecek kadar...

Benim usuma takılan bir nokta da +sAl eki ile birlikte +al, +l eklerinin de kullanılması. Bu görev için yalnızca +sAl ekine başvursak daha iyi olmaz mı diye düşünürüm. Bu Fransızca +al eki ile bu denli yakınlık kuşkulandırıyor beni.

Şöyle de bir bilgi aktarayım:
Bugün kumral sözcüğünde yer alan kumr ögesi başka Türk dillerinde yaşamakta olan koñır'ın "bir renk adı, kestane rengi" -al ekiyle genişlemesinden oluşmuştur. koñır + al > koñıral > > kumral.
Doğal olarak , Türkiye Türkçesi'nde böyle bir ekin kullanım sıklığı sıfıra düşmüş de olsa, bulunduğu söylenebilir.
  • 0

Üyelik görseli
Baturalptürk
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 532
Katılım: 15 Eki 2008, 17:47
Konum: Ankara
Değerleme: 66

Ynt: +sAl eki uydurma mı?

İletigönderen Oktay D. » 19 Oca 2009, 20:33

Ada gelen +l eki büyük olasılıkla yoktur. O gerçekten Fransızca etkisi olabilir. Ya da kızıl, yeşil gibi sözcüklerdeki ekiñ o olduğu düşünülmüş olabilir (eñ aşağıdaki iki örñeğe bakıñız).

Eyleme gelen -l eki Eski Türkçedir. Eski Türkçeden birkaç örñek:
kısıl "dar yer" < kıs-
ötül/yötül "öksürük" < ötü-/yötü- "öksürmek"
artıl < art- "artmak"
ıdıl "idil, göñderilen" < ıd- "göñdermek"
ınal "inanılan, güvenilen kişi" < *ına- "inanmak" (bakñz: ınan-)
osal "tembel, dikkatsiz" < *osa- "usanmak" (bakñız: osan-)
kızıl < *kız +ı- -l
yaşıl "yeşil" < *yaş +ı- -l
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 8276
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 5347

Ynt: +sAl eki uydurma mı?

İletigönderen OcaN » 20 Oca 2009, 17:44

Bu ekin Fransızcadan gelme düşüncesini oluşturan drum nedir birde bunla ilgili örnekleriniz varsa söyleyebilir misiniz? Merak ettim açıkçası ???
  • 0

OcaN
Türkçeséver
Türkçeséver
 
İleti: 49
Katılım: 09 Ara 2008, 21:42
Konum: Eski?ehir
Değerleme: 0

Ynt: +sAl eki uydurma mı?

İletigönderen Oktay D. » 20 Oca 2009, 18:09

Türkçe -l eki eylemlere geliyor, ancak 1935 ve soñrası türetimlerde ada gelen bir +l eki ortalıkta geziyor. Ada gelmesi, ya ekiñ adlara geldiğiniñ sanılmasından ya da Fransızca etkisindendir.

usuma gelenler: tekil, adıl, ...
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 8276
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 5347

Ynt: +sAl eki uydurma mı?

İletigönderen Boraan » 20 Oca 2009, 21:25

Bu konuda özellikle ''sal'' eki için benimde bir çift lafım olacaktır. Çünkü ben bu eki fazla  araştırmadan bütünüyle  hissel duygularla savundum, öyle diyenlere inanmadım  hiç. Fransızca dediler, İngilizce dediler kafaları karıştırdılar. Şimdi bir kısım yalnık  bu eki yabancı biliyor, bir kısımsa öyle ki bu eki batılara verdik yeniden aldığımızda bizim olmaz diyor. Araştırmanın da ne denli önemli olduğunu siz arkadaşlarım yardımıyla da çok iyi biliyorum. Apbirimizim başında  apbir soru imi kalmaması dileğiyle esenliklerimle...
  • 0

Üyelik görseli
Boraan
Yazışmacı
Yazışmacı
 
İleti: 1806
Katılım: 23 Eki 2007, 17:34
Konum: Ýstanbul
Değerleme: 65

Ynt: +sAl eki uydurma mı?

İletigönderen Baturalptürk » 21 Oca 2009, 10:45

Başka bir bilgi aktarayım. Süer Eker kitabında:

Ada gelen -l ekinin olduğundan söz ediyor. Kullanım sıklığının sıfıra indiğini, bu ekle renk adları yapıldığını, yeni türetimlerde ise sayısal anlam yüklendiğini söylüyor. Örnek olarak: yeşil, kızıl, kumul vb.

-Yeşil ekinin kökeni ile ilgili olarak *yaş + sıl > *yaşsıl > yaşıl > yeşil gelişimi kabul edlimez, ek en eski dönemlerden bu yana [-l] dir. (Süer Eker)

Ayrıca kumul sözcüğüne Nişanyan her ne kadar yeni türetim dese de bu sözcüğü hemen hemen aynı anlamda Derleme Sözlüğü'nde bulabiliyoruz.
  • 0

Üyelik görseli
Baturalptürk
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 532
Katılım: 15 Eki 2008, 17:47
Konum: Ankara
Değerleme: 66

Ynt: +sAl eki uydurma mı?

İletigönderen Oktay D. » 21 Oca 2009, 22:34

kumul sözcüğü Derleme Sözlüğünde kumule olarak da geçiyor. O yüzden sözcüğü pek añlamış değilim.

Onuñ dışında yaşıl "yeşil" ve kızıl "kırmızı" sözcükleri için köküñ ad olduğu savı da yeterince sağlam değildir:
kızıl < *kız- "kızmak, kızarmak"

Zâten bu biçimde ada +(X)l almış gibi duran başka sözcük yok sanıyorum.
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 8276
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 5347

Ynt: +sAl eki uydurma mı?

İletigönderen Baturalptürk » 22 Oca 2009, 15:08

İrdelenesi sözcükler var:
usul, dördül, gönül, güzel, çepel, topal, çıngıl (çın+gı+l), buğul buğul, ığıl ığıl ikilemeleri belki, sitil (su+ tul ?), bir de berdel sözcüğü usuma takıldı ama kökünü bilmiyorum.
Bunlar yalnızca belleğimdekiler, doğru veya yanlış olabilir. Paylaşayım dedim.

Çıkma: Güzel, gönül, topal sözcükleri bensay'ın anımsatması...
  • 0

Üyelik görseli
Baturalptürk
Dil Emekçisi
Dil Emekçisi
 
İleti: 532
Katılım: 15 Eki 2008, 17:47
Konum: Ankara
Değerleme: 66

Ynt: +sAl eki uydurma mı?

İletigönderen Oktay D. » 23 Oca 2009, 02:34

güzel, topal, çepel sözcüklerindeki ek ada gelen +(X)l eki değil, (olasıca bileşik olan) +Al eki olsa gerek (< *+A- -(X)l gibi).

Diğer sözcükleriñ +X- ekine -l almış olmaları dışında bir kökenleme düşünemiyorum. Ancak, bu ekiñ varlığı için, biraz eski sözcüklerden bulmak gerek, böylece arada +X- alıp almadığını bilebiliriz.
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 8276
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 5347

Ynt: +sAl eki uydurma mı?

İletigönderen metehan » 23 Oca 2009, 19:51

+sal eki hem eyleme hem de ada gelmiş örnek: kumsal-uysal ...

+sal ekinin Türkçe'de sözcüğün temel anlamını değiştirmediği ortada

kum: türkçe bir sözcük
kum+sal=kumların biriktiği,kumluk yer.

uy(mak):onaylamak,peşinden gitmek,rıza göstermek...
uy+sal: uyumlu,bağımlı, peşinden giden ...

görüldüğü gibi +sal eki hem ada hem de eyleme gelmiş, 12 yy'dan öte kullanılmamış olsa bile bu 1100'lü yıllara denk gelir.bu yıllarda Fransızlarla bir kültürel etkileşim mümkün olmadığına göre kullandığımız bu ekler özbeöz Türkçe'dir.

rahatlıkla hem eyleme hemde isimlere getirebiliriz.
  • 0

metehan
İlgili
İlgili
 
İleti: 14
Katılım: 31 Eki 2008, 19:52
Değerleme: 0

Ynt: +sAl eki uydurma mı?

İletigönderen metehan » 23 Oca 2009, 20:07

Bugün kumral sözcüğünde yer alan kumr ögesi başka Türk dillerinde yaşamakta olan koñır'ın "bir renk adı, kestane rengi" -al ekiyle genişlemesinden oluşmuştur. koñır + al > koñıral > > kumral.
Doğal olarak , Türkiye Türkçesi'nde böyle bir ekin kullanım sıklığı sıfıra düşmüş de olsa, bulunduğu söylenebilir.

kumral   <Tü   [ xiv] açık kahverengi saç rengi   Tü koŋur kestane rengi (= Moğ qoŋğur deve tüyü rengi, doru ) 

yeşil   Tü   [UyS, Kaş xi] yaşıl taze bitki rengi   < Tü yaş körpe, taze, nemli, yeşil " yaş1 

kızıl   Tü   [Or, Uy, Kaş viii] kızıl/kızgıl kırmızı   < Tü kız- " kız- 

gönül   Tü   [Or viii] köŋül   < Tü *kön göğüs, yürek, insanın iç yüzü " kök 

darıl[mak   Tü   [UyB x] tarık- içi sıkılmak, müteessir olmak, bunalmak; [Kaş xi] tarılgan- a.a.; [Men xvii] darla-/darıl- kızmak, küsmek 


tüm bu örneklerde görüldüğü gibi "+al,+el,+l" ekleri öz türkçe kullanıma sahiptir.Fransızca ile benzerlik olabilir ama bu tamamen raslantısaldır.
  • 0

metehan
İlgili
İlgili
 
İleti: 14
Katılım: 31 Eki 2008, 19:52
Değerleme: 0

Ynt: +sAl eki uydurma mı?

İletigönderen Oktay D. » 23 Oca 2009, 22:57

+Al eki ile +(X)l eki başka ve ayrık eklerdir: biri baskın A=a,e diğeri çekinik X=ı,i,u,ü sesi içerir. Olmayan ek +(X)l ekidir (buradaki "+" imi, adlara gelen ekleri belirtir, "-" imi de eylemlere). kumral sözcüğünde bir sorun veya bilinmezlik yoktur. Diğer üç sözcük ise kökenleri bilinmeyen sözcüklerdir.

Ayrıca darıl- sözcüğündeki ek ise tüm bunlardan çok başkadır. -l- eki çatı ekidir ve eylemden eylem yapar. Konumuzla ilgisi yoktur.
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 8276
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 5347

Ynt: +sAl eki uydurma mı?

İletigönderen metehan » 24 Oca 2009, 00:12

tabii direkt olarak topal tekil adıl gibi sonuna eklenen her "xl" takılı sözcükler eski türkçe değildir.
bunlar eski türkçede yeralan sözcüklere göre uyarlanmış sözcüklerdir.
gönül yeşil kızıl gibi örneğin topalda türkçedir bu örnekte olanlar gibi neden adıl tekil kullanmayalım? bunların hepsinin bir kökeni olacak değil illa ki...
önemli olan eski türkçeye uyarlamak ona göre şekillendirmek biçimlendirmek
örneğin bilge sözcüğünde ki -ge takısını başka eylemlerde de kullanabiliriz
örnekler çoğaltıablir...
  • 0

metehan
İlgili
İlgili
 
İleti: 14
Katılım: 31 Eki 2008, 19:52
Değerleme: 0

Ynt: +sAl eki uydurma mı?

İletigönderen Oktay D. » 24 Oca 2009, 01:37

Sözcükler yanğlış türetilmemeli. Eski Türkçede ada gelen bir +(X)l eki yok (3 sözcük için kökenleme tahminden öteye gitmiyor). O yüzden adıl, tekil yanğlış türetilmişler. Buna uyarlama diyemeyiz, yanğlış/tartışmalı bilgiyle hareket etmek deriz.

Bu arada topal sözcüğündeki ek +Al bileşik ekidir ve bu ekte bir sorunumuz yok.
  • 0

Üyelik görseli
Oktay D.
Oktay DOĞANGÜN
Yönetici
Yönetici
 
İleti: 8276
Katılım: 28 Ağu 2007, 17:52
Konum: İstanbul
Değerleme: 5347

Soñraki

Dön Bilimsel araştırmalar, kişisel çalışmalar

Kimler çevrimiçi

Bu bölümü gezen üyeler: Hiç bir üye yok ve 1 konuk

Reputation System ©'